Δευτέρα, 16 Ιανουαρίου 2017

«Ελπίζω να πεθάνω σοσιαλιστής»



του Θανάση Γιαλκέτση

Με τον πρόσφατο θάνατο του Πολωνού κοινωνιολόγου και φιλοσόφου Ζίγκμουντ Μπάουμαν (πέθανε στις 9 Ιανουαρίου, στα 91 του χρόνια) σίγησε η φωνή μιας άγρυπνης συνείδησης, ενός από τους κορυφαίους σύγχρονους στοχαστές, ενός κριτικού διανοούμενου που έμεινε ενεργός και εντυπωσιακά παραγωγικός ώς την τελευταία φάση της ζωής του.
Σε ένα παλιότερο βιβλίο του, που είναι καρπός μιας μακράς συζήτησης με τον Αγγλο κοινωνιολόγο Κιθ Τέστερ (Conversations with Zygmunt Bauman, Polity Press, 2001), ο Μπάουμαν συνόψιζε το πολιτικό του «πιστεύω». Στο τελευταίο στάδιο της συζήτησης, ο συνομιλητής του παρατήρησε: «Είναι σαφές ότι παραμένετε ουσιαστικά σοσιαλιστής, αλλά –αν πιστέψουμε ό,τι ακούμε– ο σοσιαλισμός είναι κατάλοιπο μιας εποχής που έχει παρέλθει». Ιδού πώς απάντησε ο Μπάουμαν: 
«Χαίρομαι που με χαρακτηρίζετε σοσιαλιστή. Είμαι πράγματι σοσιαλιστής, ή τουλάχιστον ελπίζω ότι είμαι. Κατά τη γνώμη μου, ο κόσμος μας έχει ανάγκη περισσότερο από κάθε άλλη φορά τους σοσιαλιστές, και αυτή η ανάγκη έχει γίνει πολύ πιο ζωτική και επιτακτική μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου.
Η κακή τύχη του καπιταλισμού έγκειται στο γεγονός ότι, για μεγάλο μέρος της ιστορίας του, τον απειλούσε ο κομμουνισμός περισσότερο ως φάντασμα και ως όραμα, ως επαγγελία και απόπειρα, παρά με τη μορφή που είχε στην πραγματικότητα. Αυτό το φάντασμα ήταν εκείνο που προμήθευε τον μηχανισμό “ελέγχου και εξισορρόπησης” τον οποίο ο καπιταλισμός επιθυμούσε και ταυτόχρονα αποστρεφόταν.
Σήμερα αυτός ο μηχανισμός δεν λειτουργεί και δεν διαφαίνεται κάποιος εναλλακτικός μηχανισμός “ελέγχου και εξισορρόπησης”. Χάρη στην απουσία του, ο καπιταλισμός προχωράει χαρούμενος και θριαμβευτής προς την άβυσσο (ο Σουμπέτερ είχε προφητέψει ότι θα έπεφτε στην άβυσσο όταν θα έφτανε στο απόγειο της επιτυχίας του), καλώντας μας να τον ακολουθήσουμε όπως καλούσε ο καπετάνιος Αχαάβ τους ναυτικούς του Μόμπι Ντικ.
»Στις συνομιλίες μας, στοχαστήκαμε για την αναξιοπρέπεια της ταπείνωσης. Τίποτα δεν ταπεινώνει περισσότερο από τη φτώχεια, και καμιά φτώχεια δεν ταπεινώνει περισσότερο από εκείνη που την υφίσταται κάποιος σε ένα περιβάλλον που τείνει προς τον όλο και πιο γρήγορο πλουτισμό. […] Οι ανεξέλεγκτες δυνάμεις της αγοράς δεν μπορούν, ακριβώς επειδή είναι ανεξέλεγκτες, να κάνουν τίποτε άλλο από το να γεννούν πολλή φτώχεια και έναν αυξανόμενο αριθμό φτωχών προσώπων.
»Ο σοσιαλισμός δεν είναι, τουλάχιστον κατά τη δική μου γνώμη, ένα εναλλακτικό μοντέλο κοινωνίας που πρόκειται να αντικαταστήσει το τωρινό σύστημα. Ο σοσιαλισμός είναι ένα ακονισμένο μαχαίρι που προτάσσεται ενάντια στις φανερές αδικίες της κοινωνίας, μια φωνή της συνείδησης που στόχο έχει να αποδυναμώσει την αλαζονεία και τον αυτοθαυμασμό της “ικανοποιημένης πλειοψηφίας”, όπως τη χαρακτήριζε ο Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ. Είναι μια πρόκληση για την κοινωνία επειδή αμφισβητεί διαρκώς τη σοφία της, αναζητάει εναλλακτικές λύσεις απέναντι στη σημερινή κατάσταση (που είναι μία μόνον από τις πολλές δυνατότητες) και σκέφτεται πιθανά διορθωτικά μέτρα.
»Ο σοσιαλισμός δεν είναι, τουλάχιστον κατά τη δική μου γνώμη, εναντίον οποιουδήποτε μοντέλου κοινωνίας, αρκεί η κοινωνία να ασκεί την ικανότητά της να διορθώνει τις αδικίες και να θεραπεύει τα βάσανα που αυτή η ίδια προξένησε.
»Είναι αντίθετα εναντίον των Πανγκλός αυτού του κόσμου, είτε αυτοί εκφράζονται με τις πυκνές και ριζικές ερμηνείες ενός Φουκουγιάμα –ο οποίος, αφού ανήγγειλε το τέλος των ιστορικών επιλογών, δηλώνει ότι η έκβαση της τελευταίας επιλογής θα είναι ο καλύτερος των δυνατών κόσμων– είτε με την αποδυναμωμένη (αλλά εξίσου δηλητηριώδη) μορφή των υπερασπιστών της θέσης “ό,τι και αν συμβεί, δεν υπάρχει εναλλακτική λύση”. Το να αρνηθούμε αυτό το πλεονέκτημα στον σοσιαλισμό είναι σαν να ρίχνουμε αλάτι στις ανοιχτές και μολυσμένες πληγές της φτώχειας, της μητέρας όλων των ταπεινώσεων.
»Ο σοσιαλισμός είναι “κατάλοιπο μιας εποχής που έχει παρέλθει”; Αν ήταν έτσι, θα έπρεπε να είμαστε ευγνώμονες στην “εποχή που έχει παρέλθει” επειδή μας άφησε ένα τέτοιο κατάλοιπο, όσο της είμαστε ευγνώμονες επειδή μας δώρισε την υπόλοιπη κληρονομιά του πολιτισμού μας. Αλλά δεν είναι έτσι. Οπως ο φοίνικας, ο σοσιαλισμός αναγεννιέται από τις στάχτες που άφησαν τα καμένα όνειρα και οι απανθρακωμένες ελπίδες των ανθρώπων.
»Θα συνεχίσει να αναγεννιέται όσο τα όνειρα καίγονται και οι ελπίδες παραμένουν απανθρακωμένες, όσο η ανθρώπινη ζωή δεν αποκτά την αξιοπρέπεια που της αξίζει και την ευγένεια που, αν διέθετε τη δυνατότητα, θα μπορούσε να φανερώνει. Αν αυτό επαληθευτεί, ελπίζω να πεθάνω σοσιαλιστής.
»Πρέπει όμως να σας εξομολογηθώ και κάτι άλλο. Μια και μιλάμε για υποθετικές πολιτικοϊδεολογικές διαιρέσεις, εκτός από σοσιαλιστής είμαι και φιλελεύθερος. Το να είναι κανείς και σοσιαλιστής και φιλελεύθερος, και να επιθυμεί να μη χάσει καμία από αυτές τις δύο ψυχές, είναι η συνταγή για μια ζωή πλήρη αμφιβολιών και δύσκολων επιλογών, που ποτέ δεν είναι εντελώς εύστοχες.
»Πιστεύω ωστόσο ότι, αν δεν αποστεωθούν σε δόγματα και δεν μετατραπούν σε περίκλειστα οχυρά των χρόνων του πολέμου χαρακωμάτων, το σοσιαλιστικό πρόγραμμα και το φιλελεύθερο πρόγραμμα είναι συμπληρωματικά μάλλον, παρά εναλλακτικά.
»Η εξασφάλιση των μέσων που είναι αναγκαία για την επιβίωση, η εκ των ων ουκ άνευ προϋπόθεση του ανθρώπινου δικαιώματος να δοκιμάζουμε και να πραγματώνουμε πλήρως τις δυνατότητές μας, και η ελευθερία, η ικανότητα να δρούμε με βάση αυτό το δικαίωμα, είναι δύο αξίες που δεν μπορούν να παραμένουν ανταλλάξιμες, χωρίς να λύνεται μια για πάντα το πρόβλημα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
»Το γεγονός ότι κατά κανόνα οι σημαντικότεροι φιλελεύθεροι κατέληξαν σε σοσιαλιστικές ιδέες, ενώ ακολουθούσαν ακούραστα την εσωτερική λογική της ελευθερίας ως υπέρτατης αξίας της ζωής, δεν μπορεί να οφείλεται σε μια παρέκκλιση, σε ελαττωματική λογική ή σε προσωπική ασυνέπεια. Αυτό συνέβη στον Τζον Στιούαρτ Μιλ και φαίνεται να συμβαίνει στον Ρίτσαρντ Ρόρτι. […] 
»Γνωρίζω πολύ καλά ότι το να πετύχουμε μιαν άψογη και τέλεια ισορροπία μεταξύ δικαιοσύνης και ελευθερίας είναι σαν να πετυχαίνουμε τον τετραγωνισμό του κύκλου. Νομίζω όμως ότι η μοναδική δυνατότητα για τη δικαιοσύνη και την ελευθερία περικλείεται στην αδιάκοπη προσπάθειά μας να τις ισορροπούμε αποφεύγοντας όλα τα υποκατάστατα και περιορίζοντας στο ελάχιστο τις οδύνες που ενυπάρχουν σε κάθε ανταλλαγή. Δεν υπάρχουν απλές λύσεις στο πρόβλημα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η πιο τρομερή απειλή έγκειται στο να υποθέτουμε ότι οι λύσεις είναι απλές».

Πηγή: Εφημερίδα των Συντακτών

Κυριακή, 15 Ιανουαρίου 2017

Η ελευθερία είναι μόνο για τους σχισματικούς, αυτούς που σκέφτονται διαφορετικά



Ελευθερία μόνο για τα μέλη της κυβέρνησης, μόνο για τα μέλη του Κόμματος αν και είναι πολυάριθμα δεν είναι καθόλου ελευθερία. Η ελευθερία είναι ελευθερία γι αυτούς που σκέφτονται διαφορετικά. Η ουσία της πολιτικής ελευθερίας δεν εξαρτάται από τους φανατικούς της "δικαιοσύνης", αλλά μάλλον στις αναζωογονητικές, ευεργετικές και καθαρτικές πράξεις αυτών που σκέπτονται διαφορετικά. Αν η "ελευθερία" γίνει "προνόμιο", η λειτουργία της πολιτικής ελευθερίας σπάει.

Ρόζα Λουξεμπουργκ
05 Μαρτίου 1871 - 15 Ιανουαρίου 1919

Σάββατο, 14 Ιανουαρίου 2017

Οκτώ χρόνια έκλεισε το laternative


Όλα αυτά τα χρόνια που έχουν περάσει, σκέφτηκα αρκετές φορές να αφήσω στην άκρη το προσωπικό μου ιστολόγιο. Ο περιορισμένος χρόνος, η επανάληψη των ίδιων πολιτικά ηλίθιων γεγονότων και προσώπων στη χώρα μας, οι προσωπικές μου σκέψεις που αρκετές φορές δεν μ' αφήνουν σε ησυχία κι άλλα πολλά, είναι κάποιοι από τους παράγοντες που με ανάγκαζαν συχνά να σκεφτώ την φράση "ως εδώ".
Από την άλλη όμως, δεν μπορώ να αφήσω την απόλαυση που μου προσφέρεται όταν μοιράζομαι τις σκέψεις με τους συνανθρώπους μου, τις εικόνες από τα ταξίδια που κάνω, την μαγεία του κινηματογράφου, τον προβληματισμό μου γι' αυτά που έρχονται αλλά κανείς από μας δεν κάνει τίποτα για να τα αποτρέψει.
Το κυριότερο όμως είναι η δικιά σας εκτίμηση κι αγάπη που έχω εισπράξει όλα αυτά τα χρόνια. Οι συναναστροφές μου με ανθρώπους τόσο στην Αθήνα όσο και στην Χίο, οι οποίοι δεν με ξέρουν προσωπικά αλλά μόλις ακούν στις τυπικές συστάσεις που γίνονται το όνομά μου, αμέσως μου λένε "α ναι, σε διαβάζω".
Κλείνοντας το laternative αισίως τα 8 χρόνια, θα συνεχίσω με την ίδια διάθεση να αναπτύσσουμε τις καθημερινές μας συζητήσεις και προβληματισμούς.
Θέλω όμως και να σας ευχαριστήσω μέσα από την καρδιά μου για την εκτίμηση και την αγάπη που μου έχετε δείξει.
Συνεχίζουμε!

Παρασκευή, 13 Ιανουαρίου 2017

Αριστουργήματα του παρελθόντος: Tous les matins du monde (1991)


Για ποιον λόγο δημιουργήσαμε την μουσική; Για τον έρωτα; Για την απώλεια του έρωτα; Για την θλίψη; Για το χρυσάφι; Για τον ανταγωνισμό με τους άλλους μουσικούς; Η απάντηση βρίσκεται πολύ πιο βαθιά στη ψυχή μας και πολύ μακριά από τις επίγειες απολαύσεις. Η μουσική είναι το θείο δώρο που έχει κατακτήσει ο άνθρωπος. Είναι η νίκη πάνω στον θάνατο. Είναι η αθανασία τους αιωνιότητας. Είναι η ομορφιά όλων των πρωινών του κόσμου.
Γνώριζα το αριστούργημα "Tous les matins du monde" μέσα από την καταπληκτική μουσική του. Πόσα πρωινά απόλαυσα τον καφέ μου ακούγοντας ξανά και ξανά τους υπέροχες ήχους της βιόλας. Ο χώρος αμέσως γέμιζε με αγάπη, πόνο, θλίψη, νοσταλγία κι αστρικές αποδράσεις σε άλλους τόπους και χρόνους. Οι υπέροχες αυτές μελωδίες είχαν μετατρέψει την ταινία σε έναν κρυφό μου πόθο που περίμενα χρόνια να δω. Και η αλήθεια είναι πως το έργο ήταν πολύ πιο πάνω από τις προσδοκίες μου.
Η ιστορία αναφέρεται στην μυστηριώδη ζωή ενός καθηγητής βιόλας, ο οποίος έχασε τη γυναίκα του μία νύχτα που έπαιζε μουσική σ' έναν ετοιμοθάνατο φίλο του. Ο πόνος της συζυγικής απώλειας τον κλείνει σε ένα δωμάτιο στην μέση ενός αγρού. Μακριά από τα κοσμικά και τις γλοιώδεις κολακείες των αυλικών, επιμένει σε μία ζωή ασκητική, ωθώντας και της κόρες του σ' αυτόν τον τρόπο ζωής. Παρηγοριά του η φύση και η μουσική. Μόνος, βυθίζεται σε μελωδίες που ο ίδιος δημιουργεί καθημερινά. Παύει να εξυπηρετεί την Τέχνη. Γίνεται ο ίδιος Τέχνη. 


Όλα αυτά θα διαταραχθούν όταν ένας νεαρός επισκέπτεται την έπαυλη ζητώντας να γίνει μαθητής του. Ο ίδιος αρνείται αλλά συγκινείται από το δράμα του νεαρού. Έτσι ξεκινάει ένας ανορθόδοξος τρόπος μουσικής εκπαίδευσης, ο οποίος θα τελειώσει άδοξα όταν ο δάσκαλος μάθει πως οι βλέψεις του νεαρού είναι να γίνει μουσικός στην αυλή του βασιλιά. Τον αποκαλεί διασκεδαστεί που εμπορευματοποιεί την τέχνη για λίγη δόξα και πλούτο από το παλάτι. Θα χρειαστεί να περάσουν πολλά χρόνια για να καταλάβει ο μαθητευόμενος πως τα σοφά λόγια του δασκάλου του κρύβανε την αλήθεια αλλά τα θαμπωμένα του μάτια τον κρατούσαν τυφλό σε επίγειες κι ανούσιες απολαύσεις.
Δεν είναι όμως η ιστορία που με οδήγησε να χαρακτηρίσω την ταινία ως ένα αξεπέραστο αριστούργημα. Πρώτα απ' όλα οι ερμηνείες όλων είναι καταπληκτικές. Ειδικά ο δάσκαλος με συγκλόνισε πολύ. Ένας άνθρωπος κλειστός σαν στρείδι αλλά με ένα βλέμμα γεμάτο συναίσθημα. Τα σφιγμένα του χείλη τα δικαιολογούσε στο ότι έχει επιλέξει να μιλάει μέσα από την μουσική. Και πράγματι κάθε κομμάτι που έπαιζε σου ξερίζωνε την καρδιά και σε πετούσε ψηλά στα ουράνια. Μαζί μ' αυτόν ακολουθούν με υπέροχες ερμηνείες τόσο οι δυο του κόρες όσο κι ο Ζεράρ Ντεπαρντιέ κι ο γιος του. Ένα υπέροχο στοιχείο στους ηθοποιούς είναι και οι βιόλες. Τα πρόσωπα που είναι σχεδιασμένα στην άκρη των μπράτσων των μουσικών οργάνων, τους δίνουν μία μεταφυσική ανθρώπινη μορφή. Βλέπεις τα σμιλευμένα πρόσωπα πάνω στο ξύλο και νιώθεις πως οι μελωδίες βγαίνουν κατευθείαν απ' αυτά.
Έπειτα είναι οι διάλογοι που εξυψώνουν την ταινία. Λυρικότητα και λιτότητα. Λίγα λόγια που καταφέρνουν να σου περάσουν σοφίες και προβληματισμούς. Ειδικά ο δάσκαλος κάθε φορά που ανοίγει το στόμα του βγαίνει η αλήθεια με έναν τόσο ποιητικό κι αγνό τρόπο που δύσκολα σ' αφήνει ασυγκίνητο.
Ακολουθούν τα μαγευτικά πλάνα της ταινίας. Κάθε εικόνα κι ένας πίνακας του 16ου αιώνα. Μορφές σαν αυτές του Ρούμπενς και του Τιτσιάνο, φωτισμός παρόμοιος με τα έργα του Καραβάτζιο, νεκρές φύσεις εμπνευσμένες από έργα του Ρέμπραντ και τοπία όπως αυτά που είχε σχεδιάσει ο Μονέ. Ο σκηνοθέτης έχει μελετήσει πολύ όχι μόνο το στήσιμο των πλάνων αλλά και τις έντονες χρωματικές πινελιές που τονίζονται πολύ μέσα στα γήινα χρώματα των χώρων. Η υπέροχη αυτή μαεστρία του σκηνοθέτη προσφέρει μία αγιοποίηση στα πρόσωπα της ιστορίας κι αποθεώνει τις ιδιαίτερες στιγμές τους.


Τέλος είναι η μουσική της ταινίας. Είναι από τα πιο μαγευτικά soundtrack που έχω ακούσει. Κλείνεις τα μάτια και χάνεσαι σε νότες που έχουν γραφτεί για τον έρωτα, τον πόνο, την απώλεια, την θλίψη, την ζωή αλλά και τον θάνατο. Νότες που δεν είναι αποτυπωμένες πάνω σε κάποιο χαρτί αλλά κρυμμένες στα πιο βαθιά σημεία του νου και της καρδιάς. Γι' αυτό ο δάσκαλος τις κρατάει για τον εαυτό του. Είναι το κλειδί που τον οδηγεί σε άλλους κόσμους όσο βρίσκεται στη ζωή διότι γνωρίζει πως ο θάνατος σ' επιστρέφει ξανά στο τίποτα. Κλεισμένος στο δικό του κόσμο διατηρεί την ψυχή του αγνή κι άφθαρτη, γράφοντας στα παλιά του υποδήματα την αναγνώριση του από τον βασιλιά και τους αυλικούς του. Είναι ο αυθεντικός καλλιτέχνης που έχει εκλείψει . Ο άνθρωπος που πλέον έχει μετατραπεί σε ένα ον ουτοπικό κι εξαφανισμένο σ' έναν κόσμο του ανταγωνισμού και του κέρδους.
Η ταινία "Όλα τα πρωινά του κόσμου" ξεπερνάει τα όρια του κινηματογράφου.
Γίνεται μία σπάνια προσωπική εμπειρία για όποιον καταφέρει και χαθεί στα μουσικά της μονοπάτια και στα επικούρεια νοήματά της.
Γίνεται φόρος τιμής στην άφθαρτη ζωή των άγνωστων αγίων που έχουν περάσει ταπεινά κι αθόρυβα μέσα στο ρου της ιστορίας.
Γίνεται μία κραυγή για την Τέχνη που έχει δεκαετίες τώρα πεθάνει στο βωμό του κέρδους, της ματαιότητας και των δημοσίων σχέσεων.
Γίνεται το πιο όμορφο ξύπνημα για τα επόμενα πρωινά της ζωής μας...
Είναι μία ταινία-ύμνος!

Βαθμολογία: 10/10

Πέμπτη, 12 Ιανουαρίου 2017

Η απειλητική ανωριμότητα της Τουρκίας



Από την εποχή του οράματος μιας Ευρώπης των Λαών, η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να αποκτήσει μία ενιαία εξωτερική φωνή. Τελικά όμως, όχι μόνο δεν τα κατάφερε αλλά κι η οικονομική κρίση της τελευταίας δεκαετίας απέδειξε πως είναι δυστυχώς ο αδύναμος συνομιλητής των διεθνών σχέσεων.
Η αδυναμία αυτή είναι τόσο φανερή που έχει δώσει ένα απεριόριστο θράσος στην Τουρκία. Μαζί όμως με το θράσος επιβεβαιώνεται και η απειλητική ανωριμότητα των γειτόνων μας.
Όταν τον περασμένο Απρίλη, ο πρώην πρωθυπουργός της Τουρκίας, Νταβούτογλου κουνούσε το δάχτυλο από το βήμα του ευρωκοινοβουλίου, απειλώντας την Ευρώπη πως θα ανοίξει τα σύνορα για να περάσουν κι άλλοι πρόσφυγες, επιβεβαίωνε την πιθανώς υπόγεια σχέση του τουρκικού κράτους με το κύκλωμα διακινητών. Κι εμείς ως πολίτες-θεατές παρακολουθούσαμε ένα ανόητο διπλωματικό παιχνίδι εις βάρος εκατοντάδων χιλιάδων ψυχών. Από την άλλη πλευρά, η στάση της Ευρώπης δεν ήταν καλύτερη, μιας κι επέλεξε να υψώσει τείχη. Μία απαράδεκτη και κατακριτέα κίνηση.
Την ίδια απρονοησία δείχνει η Τουρκία και στην υπόθεση των Τούρκων αξιωματικών. Στις επιτακτικές εντολές τους για έκδοσή τους στην Τουρκία, ακούγεται η κατηγορία διάπραξης πολιτικών αδικημάτων. Κανείς δε βρέθηκε να τους πει πως η δήλωσή τους και μόνο αυτή συνηγορεί στο να δοθεί πολιτικό άσυλο και στους οκτώ.
Με την ίδια χώρα θα διαπραγματευτούμε σήμερα για το μέλλον της Κύπρου. Είναι βέβαιο πως οι ελπίδες για κάτι καλό είναι περιορισμένες όταν απέναντι μας έχουμε συνομιλητές-εκβιαστές.
Το πρόβλημα όμως στην όλη κατάσταση δεν είναι η απειλητική ανωριμότητα της Τουρκίας αλλά η ανώριμη, ανεύθυνη κι έλλειψης σοβαρότητας στάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (και δικιά μας φυσικά) απέναντι στους γείτονές μας.

Πρώτη δημοσίευση: aplotaria.gr

Τετάρτη, 11 Ιανουαρίου 2017

Σιωπή



Ποτέ δε περίμενα στη ζωή μου πως θα συμφωνούσα με τον Δημήτρη Δανίκα σε βαθμολογία ταινίας. Να όμως που ήρθε η στιγμή που ο Μάρτιν Σκορσέζε μας πρόσφερε την ευκαιρία να δώσουμε το απόλυτο μηδέν σε ένα ανοσιούργημα. Αναφέρομαι στην πολυδιαφημισμένη "Σιωπή".
Πραγματικά δε ξέρω από που να αρχίσω να κατακεραυνώνω αυτήν την ταινία. Ας ξεκινήσω από τα εύκολα.
Πρώτα απ' όλα ποιος επέλεξε αυτό το καστ. Όλοι οι ηθοποιοί έπαιξαν απαίσια. Τίποτα δε κατάφερε να σώσει ο Λίαμ Νίσον με την δεκάλεπτη συμμετοχή του σε μία ταινία διάρκειας δύο ωρών και τριανταέξι βασανιστικών λεπτών. Αλήθεια γιατί μπαίνει εξώφυλλο ο ηθοποιός που παίζει μόνο δέκα λεπτά; Μάλλον για να κοπούν παραπάνω εισιτήρια.
Κι ας έρθουμε στους άλλους δυο ηθοποιούς. Πρώτα απ' όλα από που ξεφύτρωσε ο Adam Driver; Δε ξέρω ποιοι τον προωθούν αλλά ο τύπος είναι πραγματικά ατάλαντος κι άγαρμπος. Σε δυο ρόλους τον έχω δει και στους δυο ο συγκεκριμένος ηθοποιός βρισκόταν εκτός τόπου και χρόνου. Μετά κι απ' αυτήν του την ερμηνεία θα σκεφτώ να δω το Paterson του Τζιμ Τζάρμους όπου πρωταγωνιστεί κι εκεί! Κι από την άλλη ο Andrew Garfield πως επιλέχθηκε να κάνει τον παπά; Ήθελε ο Σκορσέζε να τραβήξει και χίπστερ κοινό στις κινηματογραφικές αίθουσες; Αυτός κι αν έπαιξε απαίσια στη συγκεκριμένη ταινία. Οπότε έχουμε μία ομάδα ηθοποιών καθόλου συμπαθητικών και με χάλια ερμηνείες. Μόνο οι Ιάπωνες ηθοποιοί στάθηκαν κάπως στο ύψος των περιστάσεων αλλά δυστυχώς σκοτωνόντουσαν γρήγορα από τα βασανιστήρια. Μόνο ένας γλίτωνε πάντα κι αυτό το πετύχαινε πουλώντας άλλες φορές τα πιστεύω του κι άλλες τους ανθρώπους που τον εμπιστευόντουσαν. Οπότε κι αυτός γίνεται με τη σειρά του αντιπαθητικός. Άρα στο θέμα ηθοποιίας η ταινία παίρνει το απόλυτο μηδέν.
Ας πάμε στο άλλο εύκολο κομμάτι, όσον αφορά τη σκηνοθεσία. Τίποτα το ιδιαίτερο κι εδώ. Πέρα από μερικά όμορφα τοπία, τα πλάνα δεν είχαν καμία απολύτως ισορροπία ενώ στους διαλόγους, ο σκηνοθέτης επέλεγε να κάνει κοντινά ζουμ στα πρόσωπα κόβοντας άλλες φορές τα αυτιά του Adam Driver κι άλλες φορές το σκαλπ του Andrew Garfield. Ποιο το νόημα της μεγέθυνσης των προσώπων, ειδικά όταν αναφερόμαστε σε κακές ερμηνείες; Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να βγαίνει περισσότερο εκτεθειμένο το κακό παίξιμο των ηθοποιών. Μάλιστα πολλές σκηνές ήταν τόσο προχειροφτιαγμένες που μου θύμιζαν αρκετά τις δουλειές του Γιάννη Σμαραγδή, (συγκεκριμένα από το ανεκδιήγητο "Ο θεός αγαπάει το χαβιάρι"). Οπότε και σκηνοθετικά η ταινία παίρνει το απόλυτο μηδέν.
Κι ας πάμε στο ιστορικό κομμάτι αλλά και στο ηθικό δίδαγμα της ταινίας, όπου μου ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι. Για δύο ώρες η ταινία μας μιλούσε για το πόσο σωστό και σοφό είναι να τυραννιόμαστε και να πεθαίνουμε για τον Θεό ενώ παράλληλα προσπαθούσε να δικαιολογήσει με τους γνωστούς θρησκευτικούς λόγους, την εδραίωση του χριστιανισμού σε έναν απόμακρο τόπο. Σε κάθε βασανιστήριο που γινόταν, οι δύο παπάδες μιλούσαν πως όλα αυτά συνέβαιναν επειδή ήταν θέλημα Θεού (έχω βαρεθεί πια να ακούω αυτήν την δικαιολογία) εφησυχάζοντάς τους πως κάποια στιγμή θα ακούσει τις κραυγές απόγνωσης των πιστών-θυμάτων του και θα φέρει την πολυπόθητη δικαιοσύνη. Πιθανότατα και μία καλή θέση στον παράδεισο. Έπειτα οι διάλογοι που ακολούθησαν με τους βουδιστές ήταν παιδαριώδεις. Με λίγα λόγια βλέπαμε ανθρώπους να τσακώνονται και να επιχειρηματολογούν με αβάσιμα στοιχεία. Ήταν στιγμές που η Ελένη Λουκά φαινόταν πιο σοβαρή και λιγότερο επικίνδυνη απ' αυτούς.
Είμαι απολύτως βέβαιος πως αν γυριζόταν η ίδια ιστορία με μουσουλμανική σκοπιά, θα έβγαιναν όλοι να την αναθεματίσουν για σκοταδισμό, φανατισμό, ανούσιες θυσίες κι αδικαιολόγητους θανάτους. Για ποιο λόγο να μην αναθεματίσουμε κι αυτήν την ταινία; Επειδή αναφέρεται στον χριστιανισμό; Όχι, δε θα δεχτώ αυτόν τον φραγμό, ούτε θα δεχτώ δικαιολογίες που χρησιμοποιούν τα δόγματα για να δικαιολογήσουν τον φανατισμό των εκπροσώπων και των πιστών τους. Ούτε δέχομαι ως ιερή πράξη την θυσία ενός ανθρώπου για μία θρησκεία. Ιερή είναι η ίδια η ζωή κι αυτήν οφείλουμε να προστατεύσουμε. Τόσο την δικιά μας ζωή όσο και των συνανθρώπων μας.
Σ' αυτήν την περίπτωση θέλω να θυμίσω την σοφή συμβουλή του Μπέρτραντ Ράσελ, ο οποίος είχε πει πως δε θα πέθαινε ποτέ για τα πιστεύω του, διότι υπάρχει και το ενδεχόμενο να κάνει λάθος. Αυτή η σκέψη τριγυρνούσε στο μυαλό μου κάθε φορά που έβλεπα τους Ιάπωνες να πεθαίνουν με θέληση για τα θρησκευτικά τους πιστεύω.
Κι ενώ ο Σκορσέζε μας έχει πιπιλίσει για δύο ώρες το μυαλό με τις αγνές προθέσεις του χριστιανισμού στην Ιαπωνία, μας φέρνει λίγο πριν το τέλος ένα δίλημμα για το αν είναι ηθικό κι ορθό όλο αυτό που συμβαίνει (ο φανατισμός, τα βασανιστήρια, οι θάνατοι κτλ) και βάζει τον έναν από τους δυο παπάδες να αναρωτηθεί αν τελικά υπάρχει κάποιος εκεί ψηλά που μας ακούει και μας προσέχει. Κι εκεί που αναρωτιόμουν για την λογική στροφή του σκηνοθέτη, λίγο πριν τέλος μας μπλέκει ξανά το θρησκευτικό πείσμα.
Τελικά αυτό που έβγαινε απ' όλη την ιστορία ήταν ένα μίσος. Ένα μίσος για τη ζωή. Κι αυτό ήταν απαράδεκτο!
Αυτό που ήθελα να φωνάξω στο τέλος ήταν ένα "Όχι και πάλι όχι". Δε δέχομαι τόσο ύπουλη θρησκευτική προπαγάνδα από κανέναν.
Η ταινία έμεινε στο απόλυτο μηδέν σε σκηνοθεσία, σενάριο κι ερμηνείες και με μία μουσική απούσα καθ' όλη τη διάρκεια της. Πέρα όμως απ' αυτά η ταινία έγινε μισητή για την "σιωπηλή" της προπαγάνδα.

Βαθμολογία: 0/10

Τρίτη, 10 Ιανουαρίου 2017

Νυκτόβια Πλάσματα



Το '17 μπήκε δυναμικά με τρεις ενδιαφέρουσες κινηματογραφικές επιλογές την περασμένη Πέμπτη. Με κλειστά μάτια επέλεξα να κάνω την αρχή με την νέα ταινία του Τομ Φορντ, τα Νυκτόβια Πλάσματα και η αλήθεια είναι πως δεν το μετάνιωσα.
Ανακάλυψα τον Τομ Φορντ ως σκηνοθέτη το 2009 με το εξαιρετικό "Ένας άνδρας μόνος". Μου είχε κάνει εντύπωση τα όμορφα πλάνα τα οποία θύμιζαν πολύ πίνακες του Έντουαρντ Χόπερ αλλά και το εξαιρετικό στυλ τόσο στο ντύσιμο των ηθοποιών όσο και στη διακόσμηση των εσωτερικών χώρων.
Κάτι στο οποίο δεν στερείται και η νέα του ταινία.
Η πρωταγωνίστρια, κόρη μιας πλούσιας οικογένειας από το Τέξας, επιλέγει τον χώρο της Τέχνης για να ξεφύγει από την μιζέρια της συντηρητικής της οικογένειας. Παρ' όλα αυτά επιμένει να ζει στη χλιδή και να υποστηρίζει ένα είδος τέχνης το οποίο έχει τόση αξία όσο τα σκουπίδια που μαζεύονται για ανακύκλωση. Η ίδια γνωρίζει την κενότητα της καριέρας που έχει επιλέξει αλλά και το αδιέξοδο του γάμου της. Όλα αυτά της στερούν την ηρεμία και τον ύπνο. Η εύθραυστη ισορροπία της θα γκρεμιστεί όταν λάβει από τον πρώην σύζυγό της ένα δέμα με το τελευταίο του βιβλίο, το οποίο κι αφιερώνει στην ίδια. Διαβάζοντάς το, εισχωρεί σε μία ιστορία βίας κι εκδίκησης και μαζί μ' εκείνην παρασυρόμαστε κι εμείς.
Ο Τομ Φορντ πέτυχε ένα καλογυρισμένο θρίλερ το οποίο παίζει όμορφα με την θλίψη και την σάτιρα. Μέσα από την ταινία του περνάει ένα κατηγορώ στην συντηρητική κοινωνία της Αμερικής η οποία από την μία κρύβεται πίσω από σοφιστικές εκδηλώσεις περί τέχνης και ισότητας, την στιγμή που σε άλλες περιοχές της χώρας επικρατεί ακόμα ο νόμος των γουέστερν και των ισχυρών. Τα περισσότερα πλάνα του είναι σκοτεινά θέλοντας μ' αυτόν τον τρόπο να δείξει την προσπάθεια που κάνει η θλίψη και η ασχήμια να κρυφτούν πίσω από τα φώτα της ματαιότητας και της δήθεν κουλτούρας. Παράλληλα παίζει πολύ όμορφα με τα εσωτερικά μας θέλω, όπως την αναγνωρισιμότητα που απαιτεί ένας νεαρός φιλόδοξος συγγραφέας αλλά και τις ανασφάλειες που προσπαθεί να κρύψει μία δυναμική γυναίκα η οποία κυνηγά την καριέρα για να ξεφύγει από το οικογενειακό της παρελθόν. Τους φέρνουν όμως όλα αυτά κοντά στην ευτυχία; Η ταινία δημιουργεί αρκετά ερωτήματα.
Επίσης η ταινία υποστηρίζεται από τις καλές ερμηνείες των ηθοποιών. Επιτέλους η 'Ειμι Άνταμς βρήκε τον μελαγχολικό ρόλο που της ταιριάζει γάντι αλλά κι ο Τζέικ Τζίλενχαλ ήταν πραγματικά εξαιρετικός στον ρόλο του. Ωστόσο και οι δεύτεροι ρόλοι πατούν γερά στα πόδια τους δίνοντας μία πειστικότητα στην όλη ιστορία, ειδικά του σερίφη που τον υποδύεται ο Μάικλ Σάνον και του δολοφόνου Άαρον Τέιλορ Τζόνσον.
Το σενάριο ήταν καλοδουλεμένο χωρίς να κουράζει στις εναλλαγές των δυο ιστοριών αλλά ούτε και στα φλας μπακ, όπου η πρωταγωνίστρια θυμάται το παρελθόν με τον πρώην άνδρα της. Είναι τόσο έξυπνη η αλληλουχία των δυο εξελίξεων που σε κάνει να αναρωτιέσαι αν η εκδίκηση του ήρωα στο βιβλίο που διαβάζει η πρωταγωνίστρια είναι μία κίνηση εξόντωσης της πληκτικής καθημερινότητας τόσο της ίδιας όσο κι αρκετών συνανθρώπων μας αλλά και στις λάθος επιλογές του παρελθόντος.
Τέλος οφείλω να αναγνωρίσω για μία ακόμη φορά την εκπληκτική μουσική του Abel Korzeniowski, ο οποίος με είχε εντυπωσιάσει και στην ταινία "Ένας Άνδρας Μόνος".
Να λοιπόν που ένα καλογυρισμένο θρίλερ με όμορφες ερμηνείες, καλαίσθητο στυλ, καλογραμμένο σενάριο κι εξαιρετική μουσική, κατάφερε να κάνει ένα αισιόδοξο ποδαρικό για την νέα κινηματογραφική σεζόν. Μοναδικό του μειονέκτημα, ο προώθηση της βίας ως λύση...

Βαθμολογία: 7/10

Δευτέρα, 9 Ιανουαρίου 2017

Τα απομεινάρια της ξενοφοβικής προπαγάνδας



Κατά τη διάρκεια της παραμονής μου στην Χίο τις μέρες των γιορτών, συναντήθηκα με αρκετούς φίλους και συντοπίτες μου. Στις συζητήσεις που κάναμε, αναφερθήκαμε και στο προσφυγικό. Ωστόσο έχω αποφασίσει να μην ανοίγω κουβέντα με στενόμυαλους ανθρώπους που δε γνωρίζουν από διάλογο κι επιχειρηματολογία, οπότε αρκούμε στο να κουνάω το κεφάλι μου ακούγοντας υπομονετικά τις απόψεις τους.
Στις περισσότερες περιπτώσεις αντιλαμβανόμουν έναν κοινό φόβο, ο οποίος έχει καλλιεργηθεί από την ξενοφοβική προπαγάνδα των τοπικών αλλά και πανελλαδικών μέσων μαζικής ενημέρωσης.
Τελευταίο τρανό παράδειγμα ήταν η περίπτωση με τα σπασμένα παγκάρια ορισμένων ναών του νησιού. Μέχρι να πιαστεί ο δράστης και να διαπιστωθεί η χιώτικη καταγωγή του, οι περισσότεροι κάτοικοι έριχναν τις ευθύνες στους πρόσφυγες και στους μετανάστες. Φυσικά κανείς δεν παραδέχτηκε τις εσφαλμένες απόψεις κάτι που δείχνει ότι στο επόμενο περιστατικό που θα σημειωθεί, το ανάθεμα θα το δεχτούν και πάλι οι ξένοι.
Το αρνητικό της όλης κατάστασης είναι πως οι άνθρωποι πλέον έχουν φοβηθεί κι έχουν κλειστεί στα καβούκια της. Κρυμμένοι σ' αυτά εξακολουθούν να ενημερώνονται από τα μέσα ενημέρωσης που έχουν κάνει τη ζημιά, μ' αποτέλεσμα να διογκώνεται κι άλλο ο φόβος τους. Κι ενώ έχουν διαψευστεί πολλές φορές οι προβοκάτσιες συγκεκριμένων μέσων ενημέρωσης, ο κόσμος εξακολουθεί να τα εμπιστεύεται.
Στο σαββατοκύριακο που μας πέρασε, έπεσε στα χέρια μου ένα άρθρο όπου αναφερόταν στον απαράδεκτο ρόλο αυτής της ειδησιογραφίας. Στο συγκεκριμένο άρθρο υπήρχαν τρανταχτά παραδείγματα ψευδών ειδήσεων τα οποία δυστυχώς μέχρι σήμερα έχουν επικρατήσει στην κοινή γνώμη κι επηρεάζουν αρκετά τον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες αντιμετωπίζουν το προσφυγικό θέμα.
Μερικές περιπτώσεις είναι οι παρακάτω:

  • Τον περασμένο Μάρτιο η εφημερίδα "Πρώτο Θέμα" έγραφε πως πρόσφυγες λίντσαραν στην Ειδομένη έναν παιδόφιλο πρόσφυγα, τον οποίον κι έπιασαν στα πράσα την ώρα που πήγε να βιάσει ένα κοριτσάκι. Τόσο οι αρχές όσο και η οικογένεια του κοριτσιού, διέψευσαν την είδηση αλλά η εφημερίδα συνέχιζε απτόητη την προπαγάνδα της. Μπορεί στο τέλος να ανασκεύασε το "ρεπορτάζ" της αλλά η ζημιά είχε γίνει.
  • Λίγο καιρό αργότερα βγήκε μία φήμη πως στην Ελευθερούπολη, οι πρόσφυγες κατέβασαν την εικόνα της Παναγίας από ένα κλειστό γυμναστήριο και ζήτησαν να μην χτυπούν οι καμπάνες της κοντινής εκκλησίας. Η είδηση διαψεύστηκε αμέσως από τους ιερείς και τις τοπικές αρχές. Παρ' όλα αυτά πολλές φορές έχω ακούσει από ανθρώπους την φράση: "μας έχουν απαγορεύσει να χτυπάμε και τις καμπάνες μας". 
  • Παρόμοια περιστατικά ακούστηκαν και στην Λέσβο για πρόσφυγες που αφόδευσαν σε εκκλησίες ενώ κάποιοι άλλοι προέβησαν σε καταστροφές ναών. Διαψεύστηκε κι αυτό άμεσα αλλά γι' αρκετό καιρό υπήρχε (κι ακόμα υπάρχει) ο φόβος όταν θα 'ρθουν οι ξένοι να μας γκρεμίσουν τις εκκλησίες. 
Μάλιστα αρκετοί από μας θυμόμαστε το πως είχαν χειριστεί τα μέσα μαζικής ενημέρωσης τα γεγονότα στο λιμάνι της Χίου τον περασμένο Απρίλη αλλά και το πογκρόμ της Σούδας τον Νοέμβρη. 
Καλό είναι να υπάρξει κι η αντίπερα φωνή, η οποία θα βοηθήσει στο να σπάσουν τα ξενοφοβικά καλούπια των συντοπιτών μας. Είναι απαραίτητη μία φωνή που συσχετίζεται περισσότερο με την πραγματικότητα της όλης κατάστασης. Σαφώς η αλήθεια βρίσκεται κάπου στην μέση. Και στην αλήθεια φτάνουμε μόνο αν γίνουμε ενεργοί πολίτες. Οντότητες που θα πάμε στον τόπο των γεγονότων για να δούμε με τα μάτια μας το τι συμβαίνει. Δεν είναι τυχαίο πως όσοι έχουν επισκεφθεί προσφυγικούς καταυλισμούς έχουν αναθεωρήσει πολλές από τις απόψεις τους. 
Καλό όμως είναι να επισημαίνουμε και τους πομπούς της ύπουλης ξενοφοβικής προπαγάνδας και με τεκμήρια να αποδεικνύουμε τον επικίνδυνο της ρόλο. 
Όσο μένουμε με σταυρωμένα χέρια, τόσο το κακό θα ριζώνει στον τόπο μας.
Ας δράσουμε πριν γίνουν οι ρίζες πιο βαθιές. 

Κυριακή, 8 Ιανουαρίου 2017

Ανατολίτικη ανθρωπιά

Φωτογραφία της Juliette Georgiades.

Στην Κωνσταντινούπολη που πλήττεται κι εκείνη από τον παγετό, κάτοικοι της πόλης σκέπασαν τα αδέσποτα με κουβέρτες για να αντέξουν στις κρύες νύχτες που ακολουθούν. 
Μόνο μπράβο και μία ζεστή αγκαλιά σε όσους είχαν έκαναν αυτήν την πράξη. 
Να που υπάρχουν ακόμη άνθρωποι σε μία χώρα που βρίσκεται προ των πυλών ενός άσχημου εμφυλίου πολέμου σε αντίθεση με την Ελλάδα που οι πρόσφυγες προσπαθούν να επιβιώσουν από τον χιονιά σε σκηνές χωρίς μέτρα ασφαλείας ενώ στην Γαλλία η αστυνομία του Παρισιού παίρνει τις κουβέρτες σε όσους πρόσφυγες κοιμούνται στους δρόμους. 

Σάββατο, 7 Ιανουαρίου 2017

Επιστροφή στο σκοτεινό παρελθόν;



του Θανάση Γιαλκέτση

Η άνοδος της Ακροδεξιάς σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες προαγγέλλει άραγε την είσοδο σε μια σκοτεινή για τη δημοκρατία εποχή, που κυοφορεί ανατροπές ανάλογες με εκείνες της δεκαετίας του 1930; Στο αγωνιώδες αυτό ερώτημα απαντάει με το ακόλουθο άρθρο του ο γνωστός Βρετανός ιστορικός Ιαν Κέρσοου.
Καθώς τα εθνικιστικά και ξενοφοβικά κινήματα ενισχύονται όλο και περισσότερο σε πολλές χώρες, αφού μεγαλώνει η οργή για την αδυναμία του κατεστημένου να προστατεύσει τους πολίτες από τις αρνητικές συνέπειες του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, διαδίδεται μια εύλογη ανησυχία για το μέλλον. Τα ευρωπαϊκά φαντάσματα επανεμφανίζονται και μας τρομάζουν: η Ευρώπη επιστρέφει στο σκοτεινό της παρελθόν;
Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος –η πιο μεγάλη καταστροφή στην ευρωπαϊκή Ιστορία- υπήρξε το προϊόν μιας πελώριας κρίσης, διασταυρούμενης με εθνικές, εδαφικές και ταξικές συγκρούσεις, στην οποία ήρθε να προστεθεί μια μακρά και καταστροφική επιδείνωση του καπιταλισμού. Στο τέλος του πολέμου, ωστόσο, προσφέρθηκε στην Ευρώπη η δυνατότητα μιας νέας αρχής.
Πρωτόγνωρα ποσοστά οικονομικής ανάπτυξης διοχετεύτηκαν σε πολιτικές οικοδόμησης του κράτους πρόνοιας, που απέφεραν μεγάλα οφέλη στους πληθυσμούς. Η οικονομική συνεργασία αύξησε τις εμπορικές συναλλαγές, παρήγαγε ευημερία και οδήγησε σε μεγαλύτερη ενσωμάτωση. Και αυτή η πορεία ενσωμάτωσης εξάλειψε τον εθνικιστικό ανταγωνισμό, που είχε δαιμονικά αναστατώσει την περίοδο του Μεσοπολέμου.
Εκείνη η «φωτεινή» περίοδος ανάπτυξης (τουλάχιστον στη Δυτική Ευρώπη) τερματίστηκε κατά τη διάρκεια των πετρελαϊκών κρίσεων της δεκαετίας του 1970, ανοίγοντας τον δρόμο σε μια μακρά περίοδο περικοπής των δαπανών.
Τα κράτη έπρεπε να αντιμετωπίσουν νέα και αυξανόμενα προβλήματα, καθώς δυσκολεύονταν να ικανοποιήσουν τα αιτήματα του κράτους πρόνοιας υπό τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές πιέσεις, τις οφειλόμενες στην αποβιομηχάνιση και σε έναν μεγαλύτερο ανταγωνισμό των παγκόσμιων αγορών.
Αυτές οι πιέσεις ενισχύθηκαν στη δεκαετία του 1990, όταν η παγκοσμιοποίηση αποχαλινώθηκε ξεπερνώντας κάθε πρόβλεψη. Η παγκόσμια απορρύθμιση των τραπεζών οδήγησε τελικά στη δραματική κατάρρευση του 2008 και από ’κεί στην τωρινή κρίση.
Αν το παρατηρήσουμε από μια μακροπρόθεσμη προοπτική, το τωρινό χάος παρουσιάζει ορισμένες ομοιότητες, αλλά ταυτόχρονα είναι πολύ διαφορετικό από εκείνο της περιόδου του Μεσοπολέμου. 
Σήμερα δεν υπάρχει εκείνος ο συνδυασμός κρίσεων που έπληξε την Ευρώπη στον Μεσοπόλεμο, αν και δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς μια νέα μεγάλη τραπεζική κρίση που θα είχε πελώριες και αρνητικές κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις. Η επίθεση στις φιλελεύθερες αξίες είναι, εξάλλου, πολύ πιο ισχυρή από όσο υπήρξε σε κάθε άλλη στιγμή από τον Μεσοπόλεμο ώς σήμερα.
Στην πραγματικότητα όμως αυτές οι αξίες έχουν ήδη ριζώσει πολύ πιο βαθιά στην Ευρώπη από όσο ήταν ριζωμένες στον Μεσοπόλεμο. Συνεπώς, μολονότι υπάρχουν απόηχοι του σκοτεινού παρελθόντος, οφείλουμε να παίρνουμε υπόψη μας τις διαφορές. Σήμερα η Ευρώπη είναι μια ήπειρος αποτελούμενη από Δημοκρατίες (αν και η Ουγγαρία και η Πολωνία δίνουν ενδείξεις αυταρχικών παρεκκλίσεων).
Στη δεκαετία του 1930, αντίθετα, η δημοκρατία είχε αποτύχει σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης. Στα τέλη αυτής της δεκαετίας περισσότερο από τα δύο τρίτα των Ευρωπαίων (χωρίς να λογαριάζουμε τους Σοβιετικούς πολίτες) ζούσαν υπό κάποιον τύπο δικτατορίας.
Μια δεύτερη σημαντική διαφορά σε σχέση με τότε είναι το ότι σήμερα οι στρατοί μετρούν σχετικά λίγο στην ευρωπαϊκή εσωτερική πολιτική, διαφορετικά από τον κυριαρχικό ρόλο που έπαιζαν σε τόσο πολλές χώρες κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου. Τρίτον, στην πορεία των τελευταίων εξήντα χρόνων η Ευρώπη έμαθε να συνεργάζεται, να διαπραγματεύεται, να αλληλεπιδρά σε όλα σχεδόν τα επίπεδα.
Παρά τις τωρινές δυσκολίες στην Ευρωπαϊκή Ενωση, αυτές είναι πολύ σημαντικές πρόοδοι. Τέλος, σήμερα στο κέντρο της Ευρώπης βρίσκεται μια ειρηνική και διεθνιστική Γερμανία, σε ανοιχτή αντίθεση με εκείνη της δεκαετίας του 1930. Και έτσι όμως, ο πεσιμισμός είναι κατανοητός. Είναι εξωπραγματικό το ενδεχόμενο η Ευρώπη να πέσει σε έναν πόλεμο μεγάλων διαστάσεων που θα ξεσπούσε στο εσωτερικό της.
Υπάρχει όμως ο κίνδυνος να εμπλακεί σε μια σύγκρουση που θα ξεσπάσει αλλού, ιδίως μεταξύ μεγάλων πυρηνικών δυνάμεων όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα και η Ρωσία. Αναμφίβολα, ζούμε καιρούς μεγάλης αβεβαιότητας. Αρκούν το Brexit και ο πρόεδρος Τραμπ για να μας οδηγήσουν σε ανεξερεύνητες περιοχές.
Και ο οικονομικός προστατευτισμός πρόκειται να αυξηθεί. Τελικά, τα ανοιχτά σύνορα στην Ευρώπη θα κινδυνεύσουν από ένα μείγμα αποτελούμενο από την προσφυγική κρίση και την απειλή της διεθνούς τρομοκρατίας. Η ευθραυστότητα της ευρωζώνης θα μπορούσε να αποκαλυφθεί πλήρως, αν μία από τις μεγάλες οικονομίες της –για παράδειγμα η ιταλική- αντιμετωπίσει ανυπέρβλητες δυσκολίες.
Μένει να δούμε αν η ευρωζώνη θα ήταν σε θέση να επιβιώσει από μια κρίση τέτοιων διαστάσεων. Η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι αρκετά μη δημοφιλής σε μεγάλους τομείς του πληθυσμού της σε όλα σχεδόν τα κράτη-μέλη και ακόμη δεν γνωρίζουμε αν θα είναι ικανή να προωθήσει εκείνες τις θεμελιώδεις και συστημικές μεταρρυθμίσεις που είναι αναγκαίες για να την αναζωογονήσουν. Ωστόσο, αυτό ακριβώς χρειάζεται.
Η εθνικιστική ξενοφοβία που απλώνεται στην Ευρώπη κάνει λιγότερο ανεκτικές τις κοινωνίες μας και είναι μια απειλή για όποιον θεωρείται διαφορετικός. Σε κάθε περίπτωση, αυτή δεν θα μπορέσει να λύσει τα θεμελιώδη προβλήματα που γεννιούνται από την παγκοσμιοποίηση.
Να αντιδράσουμε σε αυτά τα προβλήματα σημαίνει να επιδιώξουμε μεγαλύτερη ενότητα και όχι μικρότερη, μεγαλύτερη ολοκλήρωση και όχι μικρότερη, μεγαλύτερη και όχι μικρότερη ετοιμότητα να επιφορτιστούμε με τις κοινές υποχρεώσεις και να πάρουμε στα ζεστά τα ζητήματα που προκαλούν κοινωνική δυσαρέσκεια και πολιτικό κατακερματισμό.
Σε έναν κόσμο σε κίνδυνο δεν έχει κανένα νόημα να αναδιπλωθούμε στη φανταστική ασφάλεια των μεμονωμένων εθνών κρατών, να σκεφτούμε μόνον τους εαυτούς μας και να σηκώσουμε την κινητή γέφυρα.
Μια καλή αρχή από μέρους της Ευρωπαϊκής Ενωσης θα ήταν να πει αντίο για πάντα στις πολιτικές της λιτότητας και να εφαρμόσει ριζοσπαστικά μέτρα για να υποκινήσει την ανάπτυξη, ιδιαίτερα στις περιοχές που αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες στον Νότο της Ευρώπης.
Όλα αυτά θα έδιναν ελπίδα σε μεγάλους τομείς του πληθυσμού, ιδίως στους νέους, τους μεγάλους χαμένους της παγκοσμιοποίησης, και θα καθιστούσαν δυνατή την ανάκτηση της εμπιστοσύνης στη δυνατότητα η Ευρωπαϊκή Ενωση να έχει καλύτερες απαντήσεις για τα σοβαρά μας προβλήματα, αντί να επιστρέψουμε στον επικίνδυνο και αποτυχημένο εθνικισμό του παρελθόντος.

Πηγή: Εφημερίδα των Συντακτών

Παρασκευή, 6 Ιανουαρίου 2017

Τα τυπικά χαρακτηριστικά του πρωτο-φασισμού



του Ουμπέρτο Έκο

Παρά την ασάφεια αυτή, νομίζω πως μπορούμε να σκιαγραφήσουμε έναν κατάλογο χαρακτηριστικών τα οποία είναι αντιπροσωπευτικά αυτού που ονομάζω «πρωτοφασισμό», ή «αρχέγονο φασισμό». Αυτά τα χαρακτηριστικά δεν μπορούν να οργανωθούν σε ένα ενιαίο σύστημα· πολλά απ’ αυτά αλληλοαναιρούνται, και είναι επίσης αντιπροσωπευτικά και άλλων μορφών δεσποτισμού ή φανατισμού. Η παρουσία ενός και μόνο απ’ αυτά, όμως, αρκεί για να επιτρέψει στο φασισμό να συμπτυχθεί γύρω του.  

1. Το πρώτο χαρακτηριστικό του πρωτοφασισμού είναι η λατρεία της παράδοσης. Η παραδοσιαρχία, βέβαια, είναι πολύ παλαιότερη από τον φασισμό. Δεν χαρακτήριζε μόνο την αντιεπαναστατική σκέψη των Καθολικών μετά τη Γαλλική Επανάσταση, αλλά γεννήθηκε στους ελληνιστικούς χρόνους, ως αντίδραση στον κλασικό ελληνικό ορθολογισμό. Στη λεκάνη της Μεσογείου, λαοί διαφόρων θρησκειών (που οι περισσότερες απ’ αυτές είχαν γίνει δεκτές στο ρωμαϊκό πάνθεο) άρχισαν να ονειρεύονται κάποια αποκάλυψη που είχε συμβεί στην αυγή της ανθρώπινης ιστορίας. Αυτή η αποκάλυψη, σύμφωνα με τη μυστηριακή αίγλη που καλλιεργούσε η παραδοσιαρχία, είχε παραμείνει για πολύ καιρό κρυμμένη κάτω από το πέπλο γλωσσών που ήταν πια ξεχασμένες — στα αιγυπτιακά ιερογλυφικά, στους κέλτικους ρούνους, στους παπύρους των σχεδόν άγνωστων θρησκειών της Ασίας.
Αυτή η νέα κουλτούρα έπρεπε να είναι συγκρητιστική. Ο συγκρητισμός δεν είναι απλά, όπως λένε τα λεξικά, «ο συνδυασμός διαφόρων μορφών πίστης και λατρευτικής πρακτικής»· ένας τέτοιος συνδυασμός πρέπει να ανέχεται τις αντιφάσεις. Καθένα από τα αρχικά μηνύματα περιέχει ψήγματα σοφίας, και όποτε έμοιαζαν να λένε διαφορετικά ή ασύμβατα πράγματα αυτό συνέβαινε μόνο και μόνο γιατί όλα παραπέμπουν, με αλληγορικό τρόπο, στην ίδια αρχέγονη αλήθεια.
Συνεπώς, δεν μπορεί να υπάρξει καμία πρόοδος στη γνώση. Η αλήθεια έχει ήδη καταγραφεί μια για πάντα, κι εμείς το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να συνεχίζουμε να ερμηνεύουμε το δυσνόητο μήνυμά της.
Αν κοιτάξει κανείς τις βιβλιοθήκες διαφόρων φασιστικών καθεστώτων, θα βρει όλους τους μείζονες διανοητές της παραδοσιαρχίας. Η ναζιστική εσωτερική γνώση τρεφόταν με παραδοσιαρχικά, συγκρητιστικά και μυστικιστικά στοιχεία. Η πηγή που επηρέασε περισσότερο τις θεωρίες της νέας ιταλικής δεξιάς, ο Ιούλιος Έβολα, συνδύαζε το Άγιο Δισκοπότηρο με τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, και την αλχημεία με την Αγία Ρωμαϊκή και Γερμανική Αυτοκρατορία. Και μόνο το γεγονός ότι η ιταλική δεξιά, για να δείξει πόσο ανοιχτό μυαλό διαθέτει, διεύρυνε αυτό τον κατάλογο ώστε να συμπεριλάβει και έργα του Ντε Μαιτρ, του Γκενόν και του Γκράμσι, αποτελεί ολοφάνερη απόδειξη συγκρητισμού.
Αν κοιτάξετε τα ράφια που, στα αμερικάνικα βιβλιοπωλεία, φέρουν την επιγραφή «Νέα Εποχή», θα βρείτε εκεί μέχρι και Άγιο Αυγουστίνο, ο οποίος, απ’ ό,τι γνωρίζω, δεν ήταν φασίστας. Αλλά το να συνδυάζεις τον Άγιο Αυγουστίνο με το Στόουνχεντζ — αυτό είναι σύμπτωμα πρωτοφασισμού.

2. Η παραδοσιαρχία συνεπάγεται την απόρριψη του μοντερνισμού. Και οι φασίστες και οι εθνικοσοσιαλιστές κυριολεκτικά λάτρευαν την τεχνολογία, ενώ οι διανοητές της παραδοσιαρχίας συνήθως την απορρίπτουν ως αντίθετη προς τις παραδοσιακές πνευματικές αξίες. Όμως, παρόλο που ο ναζισμός υπερηφανευόταν για τα βιομηχανικά του επιτεύγματα, ο εγκωμιασμός του μοντερνισμού δεν ήταν παρά η επιφάνεια μιας ιδεολογίας βασισμένης στην ιδέα Αίμα και Γη (Blut und Boden). Η απόρριψη του σύγχρονου κόσμου ήταν μεταμφιεσμένη σαν αντίκρουση του καπιταλιστικού τρόπου ζωής, αλλά αφορούσε κυρίως στην απόρριψη του Πνεύματος του 1789 (και του 1776, φυσικά). Ο Διαφωτισμός, η Εποχή του Ορθολογισμού, γίνεται αντιληπτή ως απαρχή της σύγχρονης αχρειότητας. Κατ’ αυτή την έννοια, ο πρωτοφασισμός μπορεί να οριστεί ως ανορθολογισμός.

3. Ο ανορθολογισμός βασίζεται επίσης στη λατρεία της δράσης για τη δράση. Επειδή η δράση είναι από μόνη της όμορφη, πρέπει να αναλαμβάνεται πριν, ή χωρίς, οποιαδήποτε σκέψη. Η σκέψη είναι μια μορφή αποδυνάμωσης. Επομένως, η κουλτούρα είναι ύποπτη, στο βαθμό που ταυτίζεται με την κριτική στάση. Η καχυποψία απέναντι στον κόσμο της διανόησης αποτελούσε πάντοτε σύμπτωμα του πρωτοφασισμού, από την υποτιθέμενη ρήση του Γκέμπελς («όταν ακούω να μιλάνε για κουλτούρα αρπάζω το όπλο μου») μέχρι τη συχνή χρήση εκφράσεων όπως «εκφυλισμένοι διανοούμενοι», «κουλτουριάρηδες», «παρηκμασμένοι σνομπ», «τα πανεπιστήμια είναι φωλιές κομμουνιστών». Οι επίσημοι φασίστες διανοούμενοι ασχολούνταν κυρίως με το να επιτίθενται στον σύγχρονο πολιτισμό και την αριστερή διανόηση, που έχουν προδώσει τις παραδοσιακές αξίες.

4. Καμιά συγκρητιστική πίστη δεν αντέχει στην αναλυτική κριτική. Το κριτικό πνεύμα κάνει διακρίσεις μεταξύ των εννοιών, και αυτές οι διακρίσεις αποτελούν σημάδι μοντερνισμού. Στον σύγχρονο πολιτισμό, η επιστημονική κοινότητα επαινεί τη διαφωνία ως μέθοδο βελτίωσης της γνώσης. Για τον πρωτοφασισμό, η διαφωνία είναι προδοσία.

5. Εξάλλου, η διαφωνία αποτελεί σημάδι ποικιλομορφίας. Ο πρωτοφασισμός καλλιεργεί και αναζητεί τη συναίνεση με το να οξύνει και να εκμεταλλεύεται το φυσικό φόβο του διαφορετικού. Η πρώτη έκκληση ενός φασιστικού ή πρώιμου φασιστικού κινήματος είναι η έκκληση ενάντια στους παρείσακτους. Επομένως, ο πρωτοφασισμός είναι εξ ορισμού ρατσιστικός.

6. Ο πρωτοφασισμός πηγάζει από την ατομική ή κοινωνική απογοήτευση. Αυτός είναι και ο λόγος που ένα από τα πιο τυπικά χαρακτηριστικά των φασιστικών καθεστώτων του παρελθόντος ήταν η επίκληση προς μια απογοητευμένη μεσαία τάξη που μαστιζόταν από μια οικονομική κρίση ή ένιωθε πολιτικά εξευτελισμένη και φοβισμένη από την πίεση που ασκούσαν οι χαμηλότερες κοινωνικές τάξεις. Στην εποχή μας, που οι παλιοί «προλετάριοι» είναι πλέον μικροαστοί (και τα λούμπεν στοιχεία είναι κατά κανόνα αποκλεισμένα από την πολιτική σκηνή), ο φασισμός του αύριο θα βρει το ακροατήριό του σ’ αυτή τη νέα πλειοψηφία.

7. Στους ανθρώπους που νιώθουν πως δεν έχουν πλέον ξεκάθαρη κοινωνική ταυτότητα, ο πρωτοφασισμός λέει πως το μοναδικό τους προνόμιο είναι το πιο κοινό, ότι έχουν γεννηθεί στην ίδια χώρα. Αυτή είναι και η απαρχή του εθνικισμού. Άλλωστε, το μοναδικό πράγμα που μπορεί να δώσει ταυτότητα στο έθνος είναι οι εχθροί του. Έτσι, στη ρίζα της πρωτοφασιστικής ψυχολογίας υπάρχει μια εμμονή με τις συνωμοσίες, ιδιαίτερα τις διεθνείς. Οι οπαδοί πρέπει να νιώθουν πολιορκημένοι. Ο πιο εύκολος τρόπος να πολεμήσεις μια συνωμοσία είναι η επίκληση στην ξενοφοβία. Αλλά η συνωμοσία πρέπει να έχει και εσωτερικούς μοχλούς: οι Εβραίοι είναι συνήθως ο καλύτερος στόχος, γιατί έχουν το πλεονέκτημα να είναι ταυτόχρονα και εσωτερικοί και εξωτερικοί εχθροί. Στις Η.Π.Α., ένα εμφανές δείγμα συνωμοσιολογικής εμμονής βρίσκεται στο βιβλίο του Πατ Ρόμπερτσον Η Νέα Τάξη Πραγμάτων, αλλά, όπως έχουμε δει πρόσφατα, υπάρχουν και πολλά άλλα.

8. Οι οπαδοί πρέπει να νιώθουν ταπεινωμένοι από τον επιδεικτικό πλούτο και την δύναμη των εχθρών τους. Όταν ήμουν μικρό παιδί, μου είχαν μάθει ότι οι Εγγλέζοι είχαν πέντε γεύματα τη μέρα. Έτρωγαν πιο συχνά από τους φτωχούς αλλά νηφάλιους Ιταλούς. Και ότι οι Εβραίοι είναι πλούσιοι και βοηθάνε ο ένας τον άλλο μέσω ενός μυστικού δικτύου αμοιβαίας αρωγής. Έτσι, με μια συνεχή μετατόπιση της ρητορικής εστίασης, οι εχθροί είναι ταυτόχρονα πολύ ισχυροί και πολύ αδύναμοι. Οι φασιστικές κυβερνήσεις είναι καταδικασμένες να χάνουν τους πολέμους τους, γιατί είναι εγγενώς ανίκανες να κάνουν μια αντικειμενική εκτίμηση της δύναμης του εχθρού.

9. Για τον πρωτοφασισμό, δεν υπάρχει αγώνας για τη ζωή· αντίθετα, η ζωή είναι ένας συνεχής αγώνας. Επομένως, ο ειρηνισμός ισοδυναμεί με συναλλαγή με τον εχθρό. Είναι κακός, γιατί η ζωή είναι ένας συνεχής πόλεμος. Αυτό, όμως, επιφέρει ένα «σύμπλεγμα Αρμαγεδδώνα». Εφόσον οι εχθροί πρέπει να ηττηθούν, θα πρέπει να υπάρξει μια τελική μάχη, μετά από την οποία το κίνημα θα έχει υπό τον έλεγχό του ολόκληρο τον κόσμο. Μια τέτοια «τελική λύση», όμως, θα σημάνει την αρχή μιας περιόδου ειρήνης, μιας Χρυσής Εποχής, πράγμα που έρχεται σε αντίφαση με το δόγμα του συνεχούς πολέμου. Κανείς φασίστας ηγέτης δεν έχει καταφέρει ποτέ να λύσει αυτό το πρόβλημα.

10. Ο ελιτισμός αποτελεί χαρακτηριστική διάσταση κάθε αντιδραστικής ιδεολογίας, στο βαθμό που είναι θεμελιωδώς αριστοκρατικός, και ο αριστοκρατικός και μιλιταριστικός ελιτισμός συνεπάγεται την περιφρόνηση προς τους αδύναμους. Ο πρωτοφασισμός μπορεί να εκφράσει μόνο έναν λαϊκό ελιτισμό. Κάθε πολίτης ανήκει στον καλύτερο λαό του κόσμου, τα μέλη του κόμματος είναι οι καλύτεροι πολίτες, κάθε πολίτης μπορεί (ή πρέπει) να γίνει μέλος του κόμματος. Αλλά δεν μπορεί να υπάρχουν πατρίκιοι χωρίς πληβείους. Ο Ηγέτης, που γνωρίζει ότι η εξουσία δεν του απονεμήθηκε δημοκρατικά αλλά την κατέκτησε με τη βία, γνωρίζει επίσης ότι η δύναμή του βασίζεται στην αδυναμία των μαζών· οι μάζες είναι αδύναμες, και γι’ αυτό χρειάζονται και αξίζουν έναν ηγεμόνα. Και εφόσον η ομάδα είναι οργανωμένη ιεραρχικά (σύμφωνα με το στρατιωτικό πρότυπο), κάθε ηγέτης περιφρονεί τους υφισταμένους του, και καθένας απ’ αυτούς περιφρονεί τους κατωτέρους του. Αυτό ενισχύει την αίσθηση του μαζικού ελιτισμού.

11. Μέσα σ’ αυτή την προοπτική, όλοι μαθαίνουν πως πρέπει να γίνουν ήρωες. Σε κάθε μυθολογία, ο ήρωας είναι ένα εξαιρετικό ον, αλλά για την πρωτοφασιστική ιδεολογία ο ηρωισμός είναι ο κανόνας. Αυτή η λατρεία του ηρωισμού συνδέεται στενά με τη λατρεία του θανάτου. Δεν είναι τυχαίο ότι ένα από τα συνθήματα που είχαν οι ισπανοί φαλαγγίτες ήταν το «viva la muerte» («ζήτω ο θάνατος»). Στις μη φασιστικές κοινωνίες, ο απλός λαός μαθαίνει ότι ότι ο θάνατος είναι κάτι το δυσάρεστο που όμως πρέπει να το αντιμετωπίζει με αξιοπρέπεια· και οι πιστοί μαθαίνουν ότι είναι ένας οδυνηρός τρόπος για να περάσουν σε μια μεταφυσική ευτυχία. Αντίθετα, ο πρωτοφασίστας ήρωας αποζητά τον ηρωικό θάνατο, ο οποίος διαφημίζεται ως η μεγαλύτερη ανταμοιβή για μια ηρωική ζωή. Ο πρωτοφασίστας ήρωας ανυπομονεί να πεθάνει. Μέσα στην ανυπομονησία του, συχνά στέλνει κι άλλους ανθρώπους στο θάνατο.

12. Επειδή και ο συνεχής πόλεμος και ο ηρωισμός είναι δύσκολα παιχνίδια, ο πρωτοφασίστας μεταθέτει τον πόθο του για εξουσία στη σεξουαλική συμπεριφορά του. Έτσι προκύπτει ο ματσισμός [σ.τ.Μ.: το αντριλίκι] (που συνεπάγεται αφενός την περιφρόνηση προς τη γυναίκα και αφετέρου την καταδίκη ”παρεκκλινουσών” ερωτικών συνηθειών, όπως η αγνότητα ή η ομοφυλοφιλία). Και επειδή και το σεξ είναι δύσκολο παιχνίδι, ο πρωτοφασίστας ήρωας προτιμά να παίζει με τα όπλα – σαν φαλλικό υποκατάστατο.

13. Ο πρωτοφασισμός βασίζεται σε έναν επιλεκτικό λαϊκισμό, έναν ποιοτικό λαϊκισμό, θα έλεγε κανείς. Σε μια δημοκρατία, οι πολίτες έχουν ατομικά δικαιώματα, αλλά οι πολίτες συνολικά έχουν πολιτική επιρροή μόνο από ποσοτική άποψη — ακολουθούνται οι αποφάσεις της πλειοψηφίας. Για τον πρωτοφασισμό, όμως, τα άτομα ως άτομα δεν έχουν δικαιώματα, και ο Λαός γίνεται αντιληπτός σαν ποιότητα, σαν μια μονολιθική οντότητα που εκφράζει την Κοινή Βούληση. Και επειδή κανένα μεγάλο σύνολο ατόμων δεν μπορεί ποτέ να έχει κοινή βούληση, ο Ηγέτης παριστάνει το διερμηνέα τους. Έχοντας χάσει την εξουσία της αντιπροσώπευσης, οι πολίτες δεν πράττουν· καλούνται μόνο να παίξουν το ρόλο του Λαού. Έτσι, ο Λαός δεν είναι παρά ένα θεατρικό εφεύρημα. Για να πάρουμε μια γεύση ποιοτικού λαϊκισμού δεν χρειαζόμαστε πλέον την Πιάτσα Βενέτσια της Ρώμης, ούτε το Στάδιο της Νυρεμβέργης. Υπάρχει στο μέλλον μας ένας τηλεοπτικός ή διαδικτυακός λαϊκισμός, στον οποίο η συναισθηματική αντίδραση μιας επιλεγμένης ομάδας πολιτών θα μπορεί να παρουσιάζεται και να γίνεται αποδεκτή ως η Φωνή του Λαού.
Λόγω του ποιοτικού λαϊκισμού του, ο πρωτοφασισμός πρέπει να είναι κατά των «διεφθαρμένων» κοινοβουλευτικών κυβερνήσεων. Μια από τις πρώτες φράσεις που είπε ο Μουσολίνι στο ιταλικό κοινοβούλιο ήταν «Θα μπορούσα να μετατρέψω αυτό το βουβό και καταθλιπτικό μέρος σε στρατόπεδο για τις σπείρες μου» — οι «σπείρες» είναι μια υποδιαίρεση της παραδοσιακής ρωμαϊκής λεγεώνας. Βέβαια, αμέσως βρήκε καλύτερο καταυλισμό για τις σπείρες του, αλλά λίγο αργότερα διέλυσε το κοινοβούλιο. Όποτε ένας πολιτικός αμφισβητεί τη νομιμότητα ενός κοινοβουλίου γιατί δεν αντιπροσωπεύει πλέον τη Φωνή του Λαού, αρχίζει και μυρίζει πρωτοφασισμό.

14. Ο πρωτοφασισμός μιλάει την «Νέα Ομιλία». Η Νέα Ομιλία επινοήθηκε από τον Όργουελ στο βιβλίο του 1984, ως επίσημη γλώσσα του Αγγλικού Σοσιαλισμού. Αλλά σε πολλές μορφές δικτατορίας συναντά κανείς πρωτοφασιστικά χαρακτηριστικά. Όλα τα ναζιστικά και φασιστικά σχολικά εγχειρίδια χρησιμοποιούσαν φτωχό λεξιλόγιο και στοιχειώδη σύνταξη, με σκοπό να περιορίσουν τη διάδοση των εργαλείων της σύνθετης και κριτικής σκέψης. Αλλά πρέπει να είμαστε σε θέση να αναγνωρίσουμε άλλα είδη Νέας Ομιλίας, ακόμα κι αν παίρνουν τη φαινομενικά αθώα μορφή ενός δημοφιλούς τοκ-σόου.
Το πρωινό της 27ης Ιουλίου 1943, έμαθα ότι, σύμφωνα με ραδιοφωνικές ανακοινώσεις, ο φασισμός είχε καταρρεύσει και ο Μουσολίνι είχε συλληφθεί. Όταν η μητέρα μου με έστειλε να αγοράσω την εφημερίδα, είδα ότι οι εφημερίδες στον κοντινότερο πάγκο είχαν διαφορετικούς τίτλους. Επιπλέον, αφού είδα τους τίτλους, συνειδητοποίησα ότι κάθε εφημερίδα έγραφε διαφορετικά πράγματα. Αγόρασα μία στην τύχη, και διάβασα στην πρώτη σελίδα ένα μήνυμα που το υπέγραφαν πέντε ή έξι πολιτικά κόμματα — ανάμεσά τους η Χριστιανική Δημοκρατία, το Κομμουνιστικό Κόμμα, το Σοσιαλιστικό Κόμμα, το Κόμμα της Δράσης, και το Φιλελεύθερο Κόμμα.
Μέχρι τότε, πίστευα ότι υπήρχε μόνο ένα κόμμα σε κάθε χώρα, και ότι στην Ιταλία αυτό ήταν το Εθνικό Φασιστικό Κόμμα. Τώρα, ανακάλυπτα ότι στη χώρα μου μπορούσαν να υπάρχουν ταυτόχρονα διάφορα κόμματα. Καθώς ήμουν έξυπνο παιδί, κατάλαβα ότι όλα αυτά τα κόμματα δεν μπορεί να γεννήθηκαν μέσα σε μια νύχτα, άρα θα πρέπει να υπήρχαν εδώ και αρκετό καιρό ως μυστικές οργανώσεις.
Το μήνυμα στην πρώτη σελίδα πανηγύριζε για το τέλος της δικτατορίας και την επιστροφή της ελευθερίας: της ελευθερίας του λόγου, του τύπου, της πολιτικής σύμπραξης. Αυτές τις λέξεις, «ελευθερία», «δικτατορία» — τις διάβαζα τώρα για πρώτη φορά στη ζωή μου. Χάρη σ’ αυτές τις λέξεις, ξαναγεννήθηκα ως ελεύθερος δυτικός άνθρωπος.
Πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση, ώστε το νόημα αυτών των λέξεων να μην ξεχαστεί ξανά. Ο πρωτοφασισμός βρίσκεται ακόμα γύρω μας, πολλές φορές με πολιτικά. Θα ήταν πολύ ευκολότερο, για μας, αν εμφανιζόταν στην παγκόσμια σκηνή κάποιος και έλεγε «Θέλω να ξανανοίξω το Άουσβιτς, θέλω να παρελάσουν ξανά οι Μελανοχίτωνες στις ιταλικές πλατείες». Αλλά η ζωή δεν είναι τόσο απλή. Ο πρωτοφασισμός μπορεί να επιστρέψει με το πιο αθώο προσωπείο. Είναι καθήκον μας να τον αποκαλύπτουμε και να καταδεικνύουμε οποιαδήποτε από τις νέες εκφάνσεις του — κάθε μέρα, σε κάθε μέρος του κόσμου. Και είναι καλό να θυμόμαστε τα λόγια που είπε ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ στις 4 Νοεμβρίου 1938:
«Τολμώ να πω ότι, αν ποτέ η αμερικανική δημοκρατία πάψει να προχωρεί ως ζωντανή δύναμη και να προσπαθεί μέρα και νύχτα, με ειρηνικό τρόπο, να κάνει όλους τους πολίτες μας καλύτερους, τότε ο φασισμός θα δυναμώσει στη χώρα μας».
Η ελευθερία και η απελευθέρωση είναι μια ατέρμονη διαδικασία.

Το πρωτότυπο κείμενο δημοσιεύτηκε στο New York Review of Books το 1995 http://www.themodernword.com/eco/eco_blackshirt.html

Πηγή: κίνηση απελάστε τον ρατσισμό

Πέμπτη, 5 Ιανουαρίου 2017

Η χρονιά που υψώθηκαν τα τείχη



Το 2016 έφυγε σαν σφαίρα αφήνοντας πίσω του έναν κόσμο γεμάτο μέτωπα κι επικίνδυνα ασταθή. Ερχόμενο το 2017, αποφάσισε να μας κόψει αμέσως τις ευχές για ένα καλύτερο έτος, με μία ακόμη τρομοκρατική επίθεση στην Κωνσταντινούπολη, αποδεικνύοντας ότι μόνο ελπιδοφόρος δεν είναι ο ερχομός του.
Παρ’ όλα αυτά, συνηθίζεται τις τελευταίες μέρες κάθε έτους και τις πρώτες του επόμενου, να γίνεται ένας συνοπτικός απολογισμός όλων των γεγονότων. Το 2016 ήταν μία χρονιά πλούσια σε εφιαλτικά σενάρια, τα οποία ήταν συνέπειες της χρόνιας οικονομικής κρίσης και των νεοφιλελεύθερων πολιτικών αποφάσεων των Βρυξελλών, του Βερολίνου και της Φρανκφούρτης. Τα αλλεπάλληλα «χαστούκια» που σημειώθηκαν στην Ευρώπη (αλλά και στις Η.Π.Α. με την νίκη του Τραμπ) επιβεβαιώνουν την συντηρητική κι ακροδεξιά αναδίπλωση των κοινωνιών του δυτικού κόσμου.
Την ίδια στιγμή τα αριστερά κινήματα παραμένουν άλαλα, ενώ όσα προσπάθησαν να υψώσουν κάποιο ανάστημα (εννοείται πως δεν περιλαμβάνω την ελληνική κυβέρνηση μέσα σ’ αυτά), ισοπεδώθηκαν από την απάνθρωπη μπότα το νεοφιλελευθερισμού. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργείται ένα κενό στον τρόπο έκφρασης της οργής και της αγανάκτησης των λαών. Κι επειδή η φύση μισεί το κενό, το παραχωρεί στο φασισμό με τις ευλογίες των νεοφιλελεύθερων κυβερνήσεων και των χωρών-υποχειρίων τους (όπως είναι η Ελλάδα), των πολυεθνικών τραπεζών κι επιχειρήσεων και των θρησκευτικών δογματισμών.
Όλη αυτή η τροπή των εξελίξεων έχει σβήσει το όραμα της Ευρώπης των Λαών. Η σημερινή κατάσταση δε θα μπορούσε να εκφραστεί καλύτερα με την ανύψωση φραχτών και τειχών ανάμεσα στα ευρωπαϊκά κράτη.
Ζήσαμε την «χρονιά των τειχών».
Ας ζήσουμε φέτος την χρονιά που θα τα γκρεμίσουμε.

Πρώτη δημοσίευση: aplotaria.gr

Τετάρτη, 4 Ιανουαρίου 2017

Οι καλύτερες ταινίες του 2016

                         

Το 2016 ήταν μία από τις φτωχότερες κινηματογραφικές χρονιές. Υπήρξαν βδομάδες ολόκληρες που περιμέναμε να βγει έστω μία ενδιαφέρουσα ταινία, ενώ η θερινή σεζόν ήταν απολύτως νεκρή. Παρ' όλα αυτά υπήρξαν κάποια διαμάντια τα οποία κατάφεραν κι έσωσαν την διαχρονική αξία της σκοτεινής αίθουσας. Οι ταινίες που με μάγεψαν την περασμένη χρονιά είχαν κοινό τους γνώρισμα την λιτή περιγραφή και την λυρική τους διάθεση. Λίγα λόγια κι ουσιώδη, ντυμένα με όμορφα πλάνα και υπέροχα μουσικά ακούσματα.
Όσον αφορά την πρώτη θέση, βρέθηκα σε μεγάλο δίλημμα και την απόφαση την πήρα με μεγάλη δυσκολία. Και οι δυο ταινίες ήταν υπέροχες αλλά η πρώτη κέρδισε στη διαχρονικότητά της. Επίσης μέσα στην λίστα δεν έβαλα δυο αριστουργήματα επειδή ήταν παλιές παραγωγές αλλά αξίζει να σημειωθούν στην εισαγωγή της ανάρτησης. Αναφέρομαι στο υπέροχο ντοκιμαντέρ του Χιλιανού σκηνοθέτη Πατρίσιο Γκούζμαν "Νοσταλγώντας το Φως"(2010) και το οσκαρικό "Επίσημη Ιστορία" (1985).
Ας ξεκινήσουμε λοιπόν με τις δικές μου καλύτερες ταινίες της χρονιάς (για περισσότερη κριτική, πατήστε πάνω στους τίτλους των ταινιών):



10. Η Αποικία



Αν κι αφελής λίγο στην αφήγησή της, η Αποικία είναι ένα καλογυρισμένο πολιτικό θρίλερ, στο οποίο αναφέρεται για το πραξικόπημα της Χιλής και τις σκοτεινές αδελφότητες που λειτουργούσαν σε απομονωμένες περιοχές της χώρας. Με πολύ εύστοχο τρόπο δείχνει πως οι μεγαλύτεροι απατεώνες κι εγκληματίες κρύβονται συνήθως πίσω από τον πατριωτισμό και την θρησκεία. Επίσης η ταινία θίγει την υπόγεια συνεργασία των δυτικών δημοκρατιών και των διαφόρων διεθνών οργανισμών με τα απάνθρωπα καθεστώτα της υφηλίου. Η "Αποικία" είναι ένα τρανό παράδειγμα όπου ο κινηματογράφος μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός πίεσης στη διεθνή πολιτική σκηνή διότι χάρης σ' αυτήν την ταινία, η Γερμανία υποσχέθηκε πως θα να ανοίξει τον φάκελο της περιβόητης "Αποικίας Αξιοπρέπειας".


9. Χαίρε Καίσαρ



Πρώτα απ' όλα είναι Κοέν! Ακόμα και μία μέτρια ταινία τους μπορεί να προσφέρει ένα ευχάριστο, ενδιαφέρον κι απολαυστικό κινηματογραφικό βράδυ. Έξυπνοι διάλογοι, παρέλαση γνωστών προσώπων κι ιδιαίτερες ερμηνείες από ηθοποιούς που δεν τους έχουμε συνηθίσει σε τέτοιους ρόλους. Η συνταγή είναι γνωστή και οι αδελφοί-"κινηματογραφικοί μάγειρες" πάντα πετυχαίνουν το πιάτο της ημέρας. Με το "Χαίρε Καίσαρ" οι αδελφοί Κοέν μας γυρίζουν δεκαετίες πίσω, γεμίζοντας την σκοτεινή αίθουσα με χαμόγελα και νοσταλγία, ενώ μέσα από το αστείρευτο χιούμορ τους μπλέκουν τον χριστιανισμό με το δόγμα του καπιταλισμού. Κι εκεί είναι που δε ξέρεις αν πρέπει να γελάσεις ή να κλάψεις.


8. Rogue One



Όχι μόνο δεν διαφημίστηκε όσο θα πρεπε, αλλά δυσφημίστηκε από αρκετούς κριτικούς. Κι εμείς υποψιασμένοι γνωρίζοντας πως το Hollywood θυσιάζει τα παιδιά του για λίγα ακόμη κέρδη, πήγαμε στο σινεμά να δούμε απλά μία ακόμη διαστημική περιπέτεια. Όμως το Rogue One, ήταν μία κινηματογραφική αποκάλυψη. Η αναγέννηση του διαστημικού έπους Star Wars. Χωρίς φανφάρες και υπερβολικά εφέ, κατάφερε να μας κρατήσει κολλημένους στην καρέκλα μέχρι το τέλος. Υπέροχες διαστημικές μάχες, καταπληκτικά πλάνα, όμορφες ερμηνείες μακριά από ηρωισμούς και μελοδράματα. Και φυσικά η επανεμφάνιση του αγαπημένου μας Darth Vader! Τόσο πολύ λατρέψαμε το Rogue One, που φέραμε σε δεύτερη μοίρα το όγδοο επεισόδιο Star Wars. Θέλουμε κι άλλα Star Wars Stories!


7. Truman



Η μοναδική ταινία που είδα σε θερινό, κι αυτό έτυχε να συμβεί αρχή καλοκαιριού. Μία γλυκόπικρη αλλά άκρως συμπαθητική ταινία για την ανδρική φιλία και τις δοκιμασίες που περνάει εξαιτίας ενός επερχόμενου θανάτου. Ανθρώπινες ερμηνείες απ' όλους τους ηθοποιούς αλλά τις καρδιές μας τις κλέβει ένας πανέμορφος σκύλος. Λιτή περιγραφή των ανθρωπίνων σχέσεων και της αδυναμίας να διαχειριστούμε δύσκολες υποθέσεις όπως αυτή ενός αξιοπρεπούς θανάτου. Η ταινία δε ξεφεύγει σε μελοδραματικές λύσεις κι αυτό της δίνει ένα κύρος.


6. Το Δωμάτιο



Ο ανεξάρτητος αμερικάνικος κινηματογράφος στα καλύτερά του. Μία γλυκιά ταινία για την απότομη ενηλικίωση ενός μικρού παιδιού, το οποίο γεννήθηκε εγκλωβισμένο σε ένα δωμάτιο όπου ζει τα τελευταία χρόνια η μητέρα του, θύμα απαγωγής ενός αγνώστου μεσήλικα. Το έργο δεν ασχολείται τόσο με την απαγωγή και την απόδραση όσο με τον μετέπειτα γολγοθά των δυο προσώπων. Υπέροχοι διάλογοι, απαιτητικό σενάριο (το οποίο ο σκηνοθέτης φέρνει εις πέρας με μεγάλη επιτυχία) κι εξαιρετικές ερμηνείες απ' όλους τους ηθοποιούς (η Μπρι Λάρσον κέρδισε το όσκαρ πρώτου γυναικείου ρόλου) αλλά περισσότερο του πιτσιρικά Jacob Tremblay, ο οποίος έπαιξε καταπληκτικά!


5. Σκοτεινές Ψυχές



Αν και ταινία του 2014, προβλήθηκε για πρώτη φορά στις ελληνικές κινηματογραφικές αίθουσες το περασμένο φθινόπωρο. Οι Σκοτεινές Ψυχές είναι ένα συγκλονιστικό αριστούργημα, το οποίο μας εισχωρεί στον ψυχικό κόσμο της ιταλικής μαφίας. Οι ερμηνείες είναι καταπληκτικές απ' όλους τους ηθοποιούς, οι διάλογοι είναι καθηλωτικοί ενώ τα σκοτεινά τοπία της Καλαβρία παίζουν καταλυτικό ρόλο στην έκβαση του έργου και στις ψυχολογικές μας διακυμάνσεις. Η ένταση στην ταινία αυξάνεται κλιμακωτά και τα χαστούκια είναι απανωτά μέχρι να ρθει το τελικό θανάσιμο χτύπημα. Ο σκηνοθέτης Φραντσέσκο Μούντσι έστησε με μαεστρία μία σύγχρονη τραγωδία.


4. Κόκκινη Χελώνα



Η "Κόκκινη Χελώνα" είναι ένα μαγευτικό βωβό animation γαλλοβελγικής παραγωγής από τα θρυλικά στούντιο της Ghibli. Ο Ολλανδός καρτουνίστας Μίκαελ Ντούντοκ ντε Βιτ μας συστήνει με έναν αξεπέραστο τρόπο τον δικό του ναυαγό. Με πλάνα λιτά αλλά πλούσια από χρώματα, γίνονται τόσο ζωντανά στην μεγάλη οθόνη, που αμέσως τραβούν τον θεατή στα τοπία του ονειρικού και έρημου νησιού. Η μουσική δένει αρμονικά με τη φύση, τα κύματα, τη θάλασσα και τις συναισθηματικές διακυμάνσεις του ναυαγού. Το καλύτερο animation της χρονιάς.


3. Στην Αγκαλιά του Φιδιού



Ο Αμαζόνιος, ο θεόw των φυλών του μεγάλου αυτού ποταμού, είναι το φίδι που αγκαλιάζει τα παιδιά του κι έχει τη μορφή του ανακόντα. Κεντρικοί ήρωες της ταινίας είναι οι ιθαγενείς που ζούσαν αρμονικά με τη φύση, χιλιάδες χρόνια πριν έρθουν οι πολιτισμένοι Δυτικοί για να τους μετατρέψουν τον επίγειο παράδεισο σε μία κόλαση θρησκευτικού και κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Η ιστορία βασίστηκε στα ημερολόγια του Ολλανδού εξερευνητή Θίοντορ Κοχ-Γκρίνμπεργκ και του Αμερικανού Ρίτσαρντ Ίβανς Σόλτες. Μέσα από τις σελίδες του, ο Κολομβιανός σκηνοθέτης Σίρο Γκέρα πλάθει τρεις ήρωες. Έναν Γερμανό ανθρωπολόγο, έναν Αμερικάνο βιολόγο κι έναν τελευταίο απόγονο μιας εξαφανισμένης φυλής. Οι δυο δυτικοί, με χρονική διαφορά μερικών δεκαετιών, διεισδύουν στη ζούγκλα για να βρουν ένα φυτό, το οποίο φημίζεται πως γιατρεύει όλες τις ασθένειες. Και οι δυο ήρωες πέφτουν πάνω στον τελευταίο απόγονο. Υπέροχα πλάνα με μαγευτικά τοπία σε ασπρόμαυρη αποτύπωση, δίνοντας μ' αυτόν τον τρόπο ο σκηνοθέτης την δυνατότητα να αφουγκραστούμε την δύναμη της φύσης και την μαγεία των ήχων. Πέρα όμως απ' όλα αυτά, η ταινία θέτει ένα σωρό ερωτήματα και στρέφει το βλέμμα στις ξεχασμένες μας ρίζες.


2. Λουλούδια



Τα "Λουλούδια" είναι μία υπέροχη ταινία πλούσια σε συμβολισμούς. Περνάει τόσο όμορφα τη θλίψη της μοναξιάς, τη δύναμη της μνήμης και τον πόνο της απώλειας. Μικρές ιστορίες μπλέκονται με μεγάλη μαεστρία, ξεγυμνώνοντας με τον καλύτερο τρόπο την έλλειψη επικοινωνίας της σύγχρονης κοινωνίας μας. Η εξέλιξη ενός μέρους της ταινίας στο εργοτάξιο και η συχνή παρουσία του μπετόν, δείχνει το άψυχο και ψυχρό στήσιμο ενός μέλλοντος που θυσιάζει την ανθρώπινη υπόστασή μας στον βωμό της προόδου. Όμως μέσα σ' αυτή τη ζούγκλα που ορθώνεται, υπάρχει λίγος χώρος για λουλούδια. Τα πλάνα είναι καταπληκτικά. Ο σκηνοθέτης παίζει με το φως άψογα, θυμίζοντας έντονα την αξεπέραστη κισλοφσκική σκηνοθεσία (ειδικά στην Μπλε ταινία). Οι ηθοποιοί είναι εξαιρετικοί. Λατρευτές φιγούρες και οι τέσσερις. Η μουσική προσφέρει μία γαλήνη αντίστοιχη με αυτήν των πολύχρωμων λουλουδιών σε ένα βάζο. Οι σχέσεις διακρίνονται για την ειλικρίνειά τους ενώ οι διάλογοι των ηρώων είναι ανθρώπινοι και συγκινητικοί. Σε πολλές σκηνές επικρατεί η σιωπή. Μόνο που η σιωπή αυτή είναι εκκωφαντική. Η κινηματογραφική Ισπανία (η ταινία είναι βασκική) στα καλύτερά της.


1. Η Κιβωτός των Ανθρώπων



Η Κιβωτός των Ανθρώπων ανήκει στα αριστουργήματα που μας βάζουν κατευθείαν σε μία μαγεία που μόνο ο κινηματογράφος μπορεί να μας προσφέρει. Σβήνοντας τα φώτα, πέφτει η απόλυτη σιωπή καθώς το κοινό εκστασιασμένο παρακολουθεί λυρικές σκηνές με την Μαριάν να τρέχει μέσα στο Λούβρο φωνάζοντας "Liberté, égalité, fraternité" και τον Ναπολέων να μας παρουσιάζει με καμάρι τους θησαυρούς του κτιρίου ως δικά του κειμήλια, αποδεικνύοντας εύστοχα την ματαιότητα αυτού του κόσμου.
Για τον σκηνοθέτη Αλεξάντρ Σοκούροφ, η Τέχνη είναι το καλύτερο μέσο για να επικοινωνήσουμε με το παρελθόν. Ίσως έτσι καταφέρουμε να ακούσουμε τις συμβουλές των προγόνων μας. Πολύ πιθανόν να διαπιστώσουμε και τους φαύλους κύκλους της Ιστορίας. Σήμερα όμως η Τέχνη έχει εμπορευματοποιηθεί, έχει χάσει το δρόμο της, το νόημά της και τον ρόλο της τόσο στην κοινωνία όσο και στην Ιστορία.
Μέσα από την Ιστορία του Λούβρου και τον υποτιθέμενο σεβασμό που δείξανε οι ναζί στον εναπομείναντα θησαυρό του, ο σκηνοθέτης μας παρουσιάζει τις αμέτρητες καταστροφές που υπέστη το Ερμιτάζ από τους ανελέητους βομβαρδισμούς των Γερμανών και διερωτάται για ποιο λόγο δεν έδειξαν σεβασμό και σ' αυτήν την Τέχνη. Με όμορφες παρομοιάσεις, μας εξηγεί πως όσο εκλεπτυσμένα όντα κι αν δείχνουμε, δύσκολα κρύβουμε την βαρβαρότητα που έχουμε μέσα μας.
Ο σκηνοθέτης όμως δεν στέκεται μόνο στον ρόλο της Τέχνης αλλά βυθίζεται και στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, τον οποίο μας τον παρομοιάζει με μία συνεχή τρικυμία. Πως θα αντιδρούσαμε άραγε αν ερχόταν κάποιος και μας έλεγε με συνοπτικό τρόπο το μέλλον μας;
Θα χλωμιάζαμε;
Θα γελούσαμε;
Θα ζητούσαμε παραπάνω πληροφορίες;
Ή θα φεύγαμε εκνευρισμένοι;
Αξίζει να ξέρουμε από πριν το μέλλον μας ή είναι προτιμότερο να το πλάθουμε εμείς σιγά σιγά;

Τρίτη, 3 Ιανουαρίου 2017

Πέθανε ο αρχαιολόγος Αλέξανδρος Μάντης



Η αρχαιολογική κοινότητα έχασε τα ξημερώματα έναν διακεκριμένο εκπρόσωπό της, τον Αλέξανδρο Μάντη, έναν αρχαιολόγο που είχε εργαστεί ιδιαίτερα για την Ακρόπολη.
Ο Αλέξανδρος Μάντης σπούδασε κλασική αρχαιολογία στο Αρχαιολογικό τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, από όπου αποφοίτησε το 1975 και το 1983 έλαβε τον τίτλο του διδάκτορα με βαθμό άριστα. Το θέμα της διδακτορικής διατριβής του ήταν «Προβλήματα της εικονογραφίας των ιερειών και των ιερέων στην αρχαία ελληνική τέχνη». Διεύρυνε τον κύκλο των σπουδών του με έρευνες και υποτροφίες στο αρχαιολογικό Ινστιτούτο της Βόνης (1976- 1978, 1988-1989), στο Βρετανικό Μουσείο (1986) και στο αρχαιολογικό Ινστιτούτο του Βερολίνου (1979).
Εργάστηκε κατά διαστήματα στην αρχαιολογική υπηρεσία από το 1975-1979 και από το 1979 ως μόνιμος μετά από διορισμό με εισαγωγικό διαγωνισμό στον οποίο επρώτευσε. Εργάστηκε σε 10 Εφορείες Αρχαιοτήτων σε 18 νομούς της χώρας και ασχολήθηκε κυρίως με ανασκαφικό και μουσειακό έργο, στην Ήπειρο (Γιάννενα, Νικόπολη, Άρτα, Βίτσα, Ζαγορίων, Ηγουμενίτσα), στην Πελοπόννησο (Πάτρα, Ολυμπία, Σπάρτη, Γύθειο, Ναύπλιο, Κόρινθος), στην Κρήτη (Ηράκλειο, Σητεία) αλλά και στην Κεφαλλονιά, στα Μέγαρα, στην Αθήνα και στην Κέα.
Στην Ακρόπολη, όπου υπηρέτησε επί πολλά συναπτά έτη (1983- 2001), του δόθηκε η ευκαιρία να εξειδικεύσει τις γνώσεις του στα μνημεία και την γλυπτική της Ακροπόλεως και της νότια κλιτύος, να ασχοληθεί ειδικότερα με τα γλυπτά του Παρθενώνα, να οργανώσει τη συλλογή και την έκθεση των εκμαγείων των γλυπτών του Παρθενώνα στο Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως, και να προωθήσει το έργο της Ενοποίησης της βόρειας και νότιας κλιτύος Ακροπόλεως.
Είχε πραγματοποιήσει περισσότερες από 80 διαλέξεις και ανακοινώσεις σε Πανεπιστήμια και σε διεθνή συνέδρια στην Ελλάδα, την Ευρώπη και την Αμερική και έχει ισάριθμες δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά που αφορούν κυρίως σε θέματα της αρχαίας γλυπτικής και ειδικότερα της αρχιτεκτονικής πλαστικής. Οι δημοσιεύσεις του, που εκτείνονται σε ένα ευρύ γεωγραφικό φάσμα από τη Λακωνία και την Ίο, έως τη Σαμοθράκη και την Θάσο, εστιάζονται σε μεγάλο βαθμό στην θεαματική αποκατάσταση των κατεστραμμένων από τον βομβαρδισμό του Morozini και την έκρηξη του 1687 μεσαίων νοτίων μετοπών του Παρθενώνα.
Από το 2001 διετέλεσε προϊστάμενος της Δ' Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, και από το 2004 της ΛΖ' Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Κορινθίας, μέλος διαφόρων επιστημονικών επιτροπών και πρόεδρος της Επιτροπής Θεάτρου Ιερού Διονύσου και Ασκληπιείου νότιας κλιτύος Ακροπόλεως, καθώς και της Επιτροπής Συντήρησης Ναού Επικουρείου Απόλλωνα.
Το Νοέμβριο του 2006 ανέλαβε τη Διεύθυνση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ακροπόλεως. Συνταξιοδοτήθηκε πριν από λίγα χρόνια.
Ο Αλέξανδρος Μάντης είχε εργαστεί ιδιαίτερα για τη μεταφορά των γλυπτών από το παλαιό στο νέο Μουσείο Ακροπόλεως και για την κωδικοποίηση των διεσπαρμένων μελών από τον γλυπτό διάκοσμο του Παρθενώνα. Είχε αποτυπώσει ποιο βρίσκεται πού, σε διάφορα μουσεία του κόσμου, συντάσσοντας έναν «χάρτη» που θα είναι πάντοτε πολύτιμος.
Οι φίλοι και η οικογένειά του θα τον αποχαιρετήσουν την Πέμπτη ώρα 2.30 στον Ιερό Ναό Αγίου Δημητρίου, στο Μπραχάμι.

Αντιγόνη Καρατάσου

Πηγή: liberal.gr

Δευτέρα, 2 Ιανουαρίου 2017

Πρώτες σκέψεις για το νέο έτος...


Κάθομαι στην άκρη του πρωτοχρονιάτικου οικογενειακού δείπνου. Περιτριγυρισμένος από βαβούρα, φωνές, γέλια κι άναρχες συζητήσεις προσπαθώ να καταλάβω την άγνοια του μεγαλύτερου κινδύνου που είμαστε όλοι εκτεθειμένοι. Στον χρόνο.
Γιορτάζουμε, αγκαλιαζόμαστε, φιλιόμαστε κι ανταλλάζουμε ευχές επειδή προστίθεται ένας χρόνος πάνω μας, ή για να το θέσω καλύτερα, επειδή μειώνεται ο χρόνος παραμονής μας σ' αυτήν τη ζωή. 
Παρατηρώ όλα τα βλέμματα γύρω μου τόσο στον οικογενειακό όσο και στον κοινωνικό μου περίγυρο. Πρόσωπα κουρασμένα και βλέμματα με έλλειψη συνείδησης. Κουραζόμαστε και νευριάζουμε για να ζήσουμε λίγες στιγμές χαράς για το τίποτα. Τσουγκρίζουμε τα ποτήρια στην υγειά της άγνοιάς μας. 
Από πότε είμαστε αναγκασμένοι να βιώνουμε τις θλιμμένες γιορτές των άλλων; 
Με την πρώτη ευκαιρία πήρα το αυτοκίνητο κι ανέβηκα στο κοντινότερο βουνό. Πάρκαρα σε μία στροφή και περπάτησα μέχρι την άκρη του γκρεμού. Από κάτω μου απλωνόταν η πόλη μου, μία στενή λωρίδα θάλασσας κι απέναντι η Τουρκία. Μακριά από τυπικές ευχές και υποχρεωτικές συναντήσεις, κάθισα κι έκανα τις πρώτες σκέψεις της χρονιάς.
To 2016 μας άφησε με σαθρά θεμέλια. Το νέο έτος μπήκε επικίνδυνα. Κι αν εγώ έχω την ψευδή ασφάλεια και σκέφτομαι ήρεμα όλα τα παραπάνω, λίγα χιλιόμετρα βορειότερα του νησιού μου, δυο παρανοϊκοί, ντυμένοι με την καταναλωτική φιγούρα του Άγιου Βασίλη, σκορπούσαν το θάνατο σε δεκάδες ανθρώπους αλλά και τον τρόμο στους υπολοίπους που βουτούσαν στον παγωμένο Βόσπορο για να σωθούν. Κι όλα αυτά ενώ ήδη είχαμε μπει στο πρώτα λεπτά του νέου έτους.
Η κατρακύλα πάντα ξεκινάει με μικρά χαλίκια. Το ένα παρασέρνει το άλλο. Κάπου στα μισά κι αφού έχουν μαζευτεί αρκετά, αρχίζει η κατολίσθηση. Άραγε εμείς σε ποια φάση βρισκόμαστε;
Μόνος πάνω στο βουνό άκουγα τις στάλες του χιονιού που έπεφταν στα γύρω βράχια. Η φύση προειδοποιεί. Είναι βέβαιο αυτό. Η φωνή της όμως έχει γίνει για μας ένας απλός ψίθυρος. Πρέπει να βρεθούμε μόνοι για να αφουγκραστούμε ένα μέρος από το κάλεσμά της. Δε θα μπορέσουμε όμως να αποκωδικοποιήσουμε τη γλώσσα αυτή διότι έχουμε αποκοπεί από τις ρίζες μας δεκαετίες τώρα. Δεν είναι τυχαίο όμως που νιώθουμε οικεία κάθε φορά που τριγυρνάμε μόνοι μας μέσα σ' αυτήν. Ποτέ όμως δεν κάνουμε προσπάθεια να ενωθούμε ξανά μαζί της. Στεκόμαστε μόνο κάτω από ένα δέντρο, κι αφηνόμαστε στους ήχους της, νανουριζόμαστε κι έπειτα μαρσάρουμε δυνατά το αμάξι για να γυρίσουμε στην πόλη. 
Μόλις έφτασα στα πεδινά ξέχασα κάθε τι που σκέφτηκα πάνω στο βουνό. Σαν να μου τα κράτησε μία μαγική δύναμη πίσω. Δεν στεναχωρήθηκα. Είμαι βέβαιος πως όταν επιστρέψω πάλι εκεί, θα βρω τις σκέψεις μου να με περιμένουν στο ίδιο σημείο.
Όσο για το νέο έτος, δεν ξέρω κατά πόσο θα είναι η χρονιά μου. Αυτό που γνωρίζω είναι πως ένα φλουρί που έπεσε τυχαία στα χέρια μου χάθηκε κατά τη διάρκεια της επιστροφής μου στην Αθήνα...

Κυριακή, 1 Ιανουαρίου 2017

Καλή μας Χρονιά!


Κάποτε έκλεινα και ξεκινούσα τις χρονιές με φωτογραφίες από τις χώρες που επέλεγα να κάνω πρωτοχρονιά. Τα τελευταία όμως χρόνια προτιμώ να ανοίγω τα νέα χρονικά κεφάλαια στο νησί μου. Παρ' όλα αυτά συνεχίζω την φωτογραφική αυτή συνήθεια, επιλέγοντας μία όμορφη εικόνα από τα μέρη που επισκέφθηκα τελευταία. 
Η παραπάνω φωτογραφία με την παλιά πόλη του Μπέργκαμο, τυλιγμένη στα σύννεφα την λάτρεψα διότι μπορεί να ερμηνευθεί διπλά. Ή βαίνουμε σε ένα χρονικό τοπίο πιο ομιχλώδες, αχαρτογράφητο κι επικίνδυνο ή ευελπιστούμε στο δικό μας "1917", στην πολυπόθητη εξέγερση ενάντια στην φεουδαρχική πολιτική του νεοφιλελευθερισμού των Βρυξελλών και του Βερολίνου, που ίσως μας εκτοξεύσει πάνω από τα σύννεφα!
Δε ξέρω ποιο από τα δυο θα επικρατήσει, μιας κι ο απολογισμός γίνεται πάντα στο τέλος. Παρ' όλα αυτά, θα επιμείνω ενάντια στα αμφιλεγόμενα δεδομένα και θα ευχηθώ σε όλους μας υγεία, αγάπη, δημιουργικότητα, πολλά βιβλία, πολλές ταινίες, πολύ μουσική, πολλά ταξίδια και πολλά χαμόγελα. 
Την αγάπη μου!
Καλή Χρονιά να έχουμε!  

Τετάρτη, 28 Δεκεμβρίου 2016

Συνέντευξη στον Φίλιππο Κουτσαφτή



Ο κύριος Φίλιππος Κουτσαφτής γεννήθηκε το 1950 στη Ζαγορά του Πηλίου. Για δεκαεπτά πασχαλιές έζησε με τον παλιό τρόπο ζωής, ο οποίος σήμερα δεν υπάρχει. Έπειτα σπούδασε μηχανολογία αλλά τον κέρδισε ο κινηματογράφος, σπουδάζοντας γι’ αυτόν στη σχολή Σταυράκου. Με το κινηματογράφο ασχολήθηκε στην αρχή (1977) ως οπερατέρ κι ως διευθυντής φωτογραφίας από το 1983. Η πρώτη του ταινία ήταν το «Σεμνών Θεών» (1987) που αφορούσε μια σωστική ανασκαφή στον Κολωνό. Ακολούθησαν η «Αγέλαστος Πέτρα» (2000) και το «Αρκαδία Χαίρε» (2015). Μέσα από τις ταινίες του αλλά κι από τη συζήτηση μας, ο κύριος Κουτσαφτής επισημαίνει ότι η μνήμη είναι η μόνη μας περιουσία και σημειώνει πως η τωρινή κατάσταση που βιώνουμε ως λαός οφείλεται στην δυσαρμονία που προκαλεί η έλλειψη μέτρου κι έρωτα με την φύση και την ιστορία μας.

1. Τα γυρίσματα της «Αγέλαστος Πέτρα» διήρκησαν δέκα χρόνια κι άλλα έξι για το «Αρκαδία Χαίρε». Το αποτέλεσμα ήταν κάτι ανάμεσα σε ταινία και ντοκιμαντέρ. Πιστεύετε πως με το προσωπικό σας ταξίδι στο χρόνο, στην ιστορία, στη γνώση και στη μνήμη, δημιουργήσατε ένα νέο κινηματογραφικό είδος; Τις ταινίες-δοκίμια;

Δεν είμαι σίγουρος αν μπορώ να απαντήσω σ’ αυτήν την ερώτηση, αλλά αν τράβηξαν τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, πρώτον οφείλεται στο γεγονός ότι καταπιάνονται με θέματα τα οποία είναι πολύ μεγάλα για να μπορέσει κανείς να τα διαχειριστεί μέσα σ’ ένα μικρότερο χρόνο. Τουλάχιστον έτσι το είδα εγώ σε σχέση με τη δική μου αδυναμία και τις δυνατότητες που έχω σαν άνθρωπος. Για την Ελευσίνα η αρχική πρόθεση ήταν να παρακολουθήσω την εξέλιξη μιας πόλης μέσα στο χρόνο. Ήταν τριάντα χρόνια πριν από την στιγμή που μιλάμε, ήμουν τριάντα χρόνια νεώτερος και είχαν την ψευδαίσθηση που έχουν όλοι οι νέοι άνθρωποι πως ο χρόνος είναι ατελείωτος. Αναφέρομαι στον προσωπικό χρόνο. Εκείνα τα χρόνια έκανα μία άλλη δουλειά, ήμουν διευθυντής φωτογραφίας, και στα περιθώρια που μου επέτρεπε η δουλειά κι ότι χρήματα εξοικονομούσα, τα αφιέρωνα στο να μαζεύω το υλικό της Ελευσίνας. Είχε κάποια μειονεκτήματα αλλά και πλεονεκτήματα, πρέπει να ομολογήσω. Καταρχήν δουλεύεις σε έναν κοινωνικό χώρο με ανθρώπους, όπου με το χρόνο αποκτήθηκε μία εμπιστοσύνη, κυρίως από τους ανθρώπους προς εμένα, κι έτσι με μεγαλύτερη ευκολία μου ανοίχτηκαν και με θεώρησαν δικό τους. Όμως τότε δε ξεκίνησα για να κάνω μία παραγωγή. Μ’ ενδιέφερε το προσωπικό ταξίδι μέσα σ’ όλα αυτά, σ’ αυτήν την πόλη (Ελευσίνα) όπου υπάρχουν όλα αυτά τα στοιχεία της μνήμης, της ιστορίας, των αρχαιολογικών καταλοίπων κ.τ.λ. Κι επειδή σαν κοινωνία δεν έχουμε δώσει την πρέπουσα αξία και σημασία ούτε για την ιστορία, ούτε για τη μνήμη, ούτε και για τα αρχαιολογικά, χρειάζεται ένας μεγάλος αγώνας για να βρει κανείς αυτά τα διάσπαρτα στοιχεία τα οποία άλλα είναι εντοιχισμένα μέσα στην καθημερινή ζωή κι άλλα είναι αφημένα στην αγκαλιά της φύσης. Δε ξέρω αν η «Αγέλαστος Πέτρα» και το «Αρκαδία Χαίρε» ανήκουν σ’ αυτό το είδος που ανέφερες. Για μένα είναι ένα κομμάτι ζωής κι ένας μεγάλος έρωτας. Προσπάθησα επειδή δεν έχω κάποια θεωρητική δυνατότητα, να πάω στην Ελευσίνα και μέσα σ’ ένα πολύ μικρό χρονικό διάστημα να λύσω το ζήτημα ή να δω το ζήτημα όπως είναι. Προσπάθησα να μετατρέψω όλο αυτό σ’ ένα βίωμα. Να το δω μέσα από ένα βίωμα. Κι ίσως αυτό να δημιούργησε αυτήν την αμφίδρομη κατάσταση. 

2. Η βραδύτητα είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα της σφαιρικής αποτύπωσης ενός θέματος ή ενός γεγονότος. Όμως σε μία κοινωνία που τρέχει με ιλιγγιώδης ρυθμούς, πως μπορούμε να ρυθμίσουμε τη δικιά μας βραδύτητα;

Μπορεί να τρέχουμε με ιλιγγιώδης ρυθμούς, το θέμα είναι που πάμε. Θυμάμαι μία φράση του Καβάφη που θα την πω περιφραστικά διότι δεν την έχω μπροστά μου. Μιλούσε για κάποιον κι έλεγε ότι εμείς αγαπητέ αφού κάνουμε έναν τεράστιο κύκλο επιστρέψαμε στο ίδιο σημείο απ’ όπου ξεκινήσαμε. Σίγουρα μπορεί να τρέχουμε με ιλιγγιώδης ρυθμούς αλλά το ζητούμε ως απάντηση δεν έχει αλλάξει. Ο καθένας έχει τον δικό του ρυθμό και μ’ αυτόν πορεύεται. Παρ’ όλα αυτά οφείλω να πω πως πάνω στα κοινωνικά και ιστορικά ζητήματα δεν βλέπω κάποια ιλιγγιώδη ταχύτητα να υπάρχει πέρα από τα άλματα της τεχνολογίας. 

3. Ποια ήταν η αφορμή που σας ώθησε να στραφείτε στην ιστορική γνώση και στην κοινή μας μνήμη; Η γνωστική σας εμβάθυνση καθώς και η δημιουργία των δυο κινηματογραφικών σας έργων έχει επηρεάσει τον καθημερινό σας τρόπο σκέψης;

Αυτός ήταν πάντα ο τρόπος σκέψης μου. Δεν έχει γίνει ανάποδα. Δεν ήταν οι ταινίες που επηρέασαν τον τρόπο σκέψης μου. Οι ταινίες για μένα είναι το ζητούμενο κατά έναν τρόπο και γι’ αυτό το λόγο υπάρχει μία κοινή συνισταμένη σ’ αυτές, διότι περνάω αυτό που μ’ ενδιαφέρει.

4. Στην «Αγέλαστος Πέτρα» περιγράφοντας τον χαρακτήρα των προσφύγων της Μικρά Ασίας, αναφέρατε πως μόνη τους περιουσία είναι η μνήμη. Η περιουσία αυτή έχει περάσει στα χέρια των νεώτερων γενιών;

Ως έναν βαθμό έχει περάσει. Ωστόσο θα ήθελα να πω κάτι για την περίπτωση των Ελευσίνιων Μικρασιατών. Όσο ζούσαν αυτοί οι άνθρωποι για τους οποίους είχαν την τεράστια τύχη να τους γνωρίσω, μιλώ γι’ αυτούς που ήρθανε μικρά παιδιά ή έφηβοι από την Μικρά Ασία και είχαν μνήμες πολύ έντονες, βρισκόντουσαν σε μία διαδικασία λήθης. Μάλιστα μία γιαγιά στο τέλος της ταινίας λέει ότι όλα αυτά τα πάθη μείνανε στο καλάθι των αχρήστων και τώρα δεν μπορούμε να ενωθούμε. Εννοούσε το στενό οικογενειακό κύκλο βεβαίως, την οικογένειά της. Διότι κάθε φορά που ξεκινούσε να πει κάτι, της έλεγαν τα εγγόνια «βρε γιαγιά πάλι τα ίδια θα λέμε;». Τώρα που φύγανε αυτοί οι άνθρωποι, πολλά από τα εγγόνια αυτά μου ζητούν το υλικό για να γνωρίσουν τους παππούδες τους. Βλέπεις δεν είχαν δώσει την προσοχή που έπρεπε όταν εκείνοι ακόμα ζούσαν. Επίσης απ’ ότι βλέπω και διαβάζω, έχει ιδρυθεί ένα μουσείο Μικρασιατών στην Ελευσίνα, που τότε βεβαίως δεν υπήρχε τίποτα απ’ όλα αυτά. Όσο ζούσαν αυτοί οι άνθρωποι και είχαν να δώσουν κάποια πράγματα δεν είχε γίνει καμία πρωτοβουλία. Τώρα που χαθήκανε, προσπαθούν να συνθέσουν αυτό το κομμάτι της μνήμης που χάθηκε. Είναι η μνήμη που κάνει κύκλους μέσα στον κύκλο της ιστορίας, σαν την πέτρα μέσα στο νερό. Χωρίς να θέλω να υποστηρίξω θεωρίες συνομωσίας, το ελληνικό κράτος εφάρμοσε μία διαδικασία λήθης στην περίπτωση των Μικρασιατών προσφύγων. Γι’ αυτό τους ανθρώπους αυτούς τους βάλανε έξω από το σώμα των πόλεων. Η Καισαριανή ήταν έξω από την Αθήνα, όπως και το Περιστέρι ενώ στην Ελευσίνα τους εγκαταστήσανε πάνω από τις γραμμές του τραίνου όπου υπήρχαν χωράφια. Βεβαίως στη συνέχεια ενοποιήθηκαν όλα αυτά. Μ’ αυτήν την λογική ενεργοποιήθηκε η διαδικασία της λήθης, συνειδητά ή ασυνείδητα. Αν και δεν έχω προσφυγική καταγωγή ούτε κάποιον φίλο με προσφυγικές ρίζες, είχα την τεράστια τύχη το 1988 που βρέθηκα στην Ελευσίνα για πρώτη φορά να διαπιστώσω με τεράστια έκπληξη πως ένα κομμάτι αυτών των ανθρώπων που ήρθαν από την Μικρά Ασία, είναι εν ζωή. Και βρέθηκα μ’ αυτούς τους ανθρώπους και προσπάθησα να τους καταγράψω. Κι έχω καταγράψει τους περισσότερους. Ήταν τόσο μεγάλη η συγκίνηση τους και νιώθω πολύ τυχερός που πέρασα αρκετά χρόνια μαζί τους καταγράφοντας και συζητώντας. 

5. Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε τα παιδικά μας χρόνια ως μια προσωπική μας μυθική Αρκαδία; Η δικιά σας καταγωγή από τη Ζαγορά του Πηλίου πόσο και με ποιους παράγοντες έχει επηρεάσει τον χαρακτήρα και την προσωπικότητά σας;

Πάρα πολύ! Κάθε άνθρωπος κουβαλάει μία προίκα. Κι αυτή η προίκα προέρχεται από τα παιδικά και νεανικά του χρόνια. Η δικιά μου προίκα είναι αυτές οι δεκαεπτά πασχαλιές που έζησα στην Ζαγορά, τα πρώτα δεκαεπτά χρόνια της ζωής μου. Αυτό το κουβαλάω συνέχεια μαζί μου, στην καθημερινότητά μου. Άλλες φορές συνειδητά κι άλλες ασυνείδητα. Επίσης αισθάνομαι τυχερός διότι είχα ζήσει αυτόν τον παλιό κόσμο, ο οποίος χάθηκε στη συνέχεια αν και είχε χιλιάδες χρόνια πορεία πίσω του. Για παράδειγμα, οι συνθήκες παραγωγής, η σχέση με τα ζώα, ο τρόπος που καλλιεργούσαν τη γη, η έννοια της κοινότητας ήταν σαν να διάβαζες τον Ησίοδο. Έζησα τον παλιό κόσμο που δεν υπάρχει πια. Βλέπεις, στην επαρχεία άργησε να ‘ρθει ο αστικός τρόπος ζωής, κάτι που έγινε κατεξοχήν στο δικό μου χωριό, του οποίου το όνομά του στα σλάβικα σημαίνει «πίσω από το βουνό». Κι ενώ η βιομηχανική κι αγροτική επανάσταση είχε έρθει στον θεσσαλικό κάμπο, σε μας που κατοικούσαμε πίσω από το βουνό άργησε. 

6. Η Νοσταλγία (και η αναφορές σας στον Ταρκόφσκυ) είναι αναπόφευκτη. Πως όμως μπορεί να αντιμετωπιστεί;

Η Νοσταλγία είναι καλό να λειτουργεί ως ένα στοιχείο δημιουργικό μέσα στη ζωή του ανθρώπου. Προσωπικά δεν είμαι προσκολλημένος με το παρελθόν. Γεννήθηκα με ένα γαϊδουράκι κι έζησα όλα αυτά τα χρόνια που μεσολάβησαν για να φτάσουμε στα οχήματα. Δεν επιθυμώ να γυρίσουμε πίσω στη κοινωνία με τα γαϊδουράκια. Καλό είναι να τα έχουμε όλα αυτά ως ένα εφόδιο, ένα ευφράδη, όπου πάνω εκεί θα στήσουμε τη καινούργια μας ζωή. Είναι ενδιαφέρον να βλέπουμε τη ζωή όπως εξελίσσεται και να ακολουθούμε. Δεν πρέπει να μένει κανείς πίσω. Όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε πράγματα κι αξίες σημαντικές. Γι’ αυτό κι αισθάνομαι τυχερός που έζησα έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια. Από την εποχή με το γαϊδουράκι μέχρι την σημερινή εποχή με το ipad. Επίσης μεγάλη τύχη θεωρώ να έχει κανείς ουσιαστική σχέση με την φύση και το χώμα. Δε μπορώ να απορυθμίσω πόσα είναι τα οφέλη μέσα απ’ αυτήν τη σχέση. 

7. Την Χίο την ζήσατε κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας του Δήμου Αβδελιώδη «Το δέντρο που πληγώναμε». Έχοντας μία εικόνα για τους κατοίκους του νησιού, πως ερμηνεύετε το ξενοφοβικό κλίμα που έχει ριζώσει σε ένα νησί στο οποίο ένα υπολογίσιμο ποσοστό του πληθυσμού του έχει προσφυγικές ρίζες;

Είναι πολύ δύσκολη η ερώτηση. Είναι θλιβερά τα φαινόμενα αυτά. Καλό είναι να μην καταφεύγουμε στην ευκολία να κατηγορούμε τους ανθρώπους. Είναι τραγικό να επαναλαμβάνονται ιστορίες όπως αυτήν που είχα διαβάσει για έναν πατέρα-πρόσφυγα σε κάποιο νησί του Β. Αιγαίου, λίγο μετά την άφιξή τους εκεί, το ’22, ο οποίος ζητούσε από τους ντόπιους λίγο νερό για το παιδί του και κανείς δεν του ‘δινε, κι έτσι αναγκάστηκε να φτύσει μέσα στο στόμα του παιδιού του για να ξεδιψάσει. 

8. Ποιο θα είναι το επόμενο ταξίδι σας μετά την Ελευσίνα και την Αρκαδία; Σε μία συζήτησή μας στην Άνδρο το καλοκαίρι του 2005 μου είχατε μιλήσει για την αγάπη που έχετε για τα καράβια. Θα πραγματοποιήσετε ένα κινηματογραφικό ταξίδι μ’ αυτά;

Πήγα ένα ταξίδι τον περασμένο μήνα. Ήταν μία εμπειρία συγκλονιστική. Κράτησε είκοσι δύο μέρες μέσα στον Οκτώβριο κι έχω υποσχεθεί στον εαυτό μου να το ξανακάνω πάλι με την πρώτη ευκαιρία. Μ’ αυτόν τον τρόπο σου δίνεται ο χρόνος να γράψεις όλα αυτά που σκέφτεσαι. Και πιθανότατα θα τα γράψω διότι δε ξέρω αν θα βρω το χρόνο να τα κάνω ταινία ποτέ. Τουλάχιστον αν μην τι άλλο να τα γράψω για τα παιδιά και για τους επερχόμενους.

Φωτογραφία: Κατερίνα Καμπίτη
Πρώτη δημοσίευση: aplotaria.gr

Τρίτη, 27 Δεκεμβρίου 2016

Η Κόκκινη Χελώνα



Δήλωνα συνεχώς φέτος πως η κινηματογραφική χρονιά που φεύγει ήταν φτωχή. Λιγοστά τα διαμάντια που έλαμψαν στις σκοτεινές αίθουσες, με κύριο χαρακτηριστικό τους, τη λιτή τους "γραφή". Με αυτόν τον τρόπο επέλεξα να κλείσω τη χρονιά, απολαμβάνοντας την καταπληκτική "Κόκκινη Χελώνα" στον αγαπημένο μου Μικρόκοσμο.
Η "Κόκκινη Χελώνα" είναι ένα μαγευτικό βωβό animation γαλλοβελγικής παραγωγής από τα θρυλικά στούντιο της Ghibli. Ο Ολλανδός καρτουνίστας Μίκαελ Ντούντοκ ντε Βιτ μας συστήνει με έναν αξεπέραστο τρόπο τον δικό του ναυαγό. Με πλάνα λιτά αλλά πλούσια από χρώματα, γίνονται τόσο ζωντανά στην μεγάλη οθόνη, που αμέσως τραβούν τον θεατή στα τοπία του ονειρικού και έρημου νησιού. Η μουσική δένει αρμονικά με τη φύση, τα κύματα, τη θάλασσα και τις συναισθηματικές διακυμάνσεις του ναυαγού. Η σιωπή στην ανθρώπινη επικοινωνία καλύπτεται άψογα με τη γλώσσα του σώματος και με το βλέμμα, το οποίο περιορίζεται σε δύο μικρές κουκκίδες.
Η ιστορία ξεκινάει με την άνιση μάχη του ανθρώπου απέναντι στην οργή της φύσης. Ένας ναυαγός παλεύει ανάμεσα σε πελώρια κύματα μέχρι που ξεβράζεται σε ένα απομονωμένο νησί. Η μουσική αποχωρεί απαλά από το κάδρο και δίνει τη θέση της στους ήχους της φύσης.


Ο ναυαγός αρχίζει σιγά σιγά να ανακαλύπτει τον επίγειο παράδεισο. Το φυσικό τοπίο γίνεται μία πελώρια αγκαλιά για να τον φιλοξενήσει. Όμως εκείνος νιώθει μόνος. Βλέπει τον ορίζοντα κι αναπολεί τις ρίζες του. Τα καβούρια δεν είναι η κατάλληλη συντροφιά, ούτε παρηγοριά για να μείνει στο νησί. Ο ίδιος ετοιμάζει μία σχεδία και φεύγει. Κάθε φορά όμως που βγαίνει στα ανοιχτά, μία κόκκινη χελώνα καταστρέφει τη σχεδία του και τον τραβάει πίσω στην ακτή.
Ο ναυαγός διαπιστώνει πως είναι πλέον εγκλωβισμένος και δε του μένει τίποτα παραπάνω από το να συμφιλιωθεί τόσο με την ιδέα της παραμονής στο νησί όσο και με τη φύση.
Από εκείνο το σημείο και μετά αρχίζει ένα ταξίδι στο όνειρο. Η ιστορία αποκτά συμβολικό χαρακτήρα μπλέκοντας την πραγματικότητα με τη φαντασία. Πολλά ερωτήματα βγαίνουν στην επιφάνεια και προσπαθούν να απαντηθούν με συναισθήματα, χρώματα και ήχους.
Ο ξεχασμένος παγανισμός γίνεται φανερός μέσα από διάφορες σκηνές, όπως η μεγάλη φωτιά στην παραλία. Μήπως η επιστροφή στην φύση είναι μία λύση σωτηρίας; Κι αν όχι, τότε μήπως πρέπει να προσδιορίσουμε ξανά τη θέση μας σ' αυτόν τον πλανήτη; Ο ναυαγός κάθεται ώρες στην παραλία και κοιτάει τα άστρα περιμένοντας μία απάντηση κι από εκεί.



Η "Κόκκινη Χελώνα" μου προσέφερε μία συγκινητική βραδιά, γεμάτη ποίηση, συμβολισμούς και φιλοσοφικές ιδέες, ενώ η βωβή της πλοκή δημιούργησε φανταστικούς διαλόγους μέσα στο μυαλό μου.
Αξίζει να βυθιστείτε στα καταγάλανα νερά της και να κρυφτείτε στα υπέροχα τοπία του νησιού...

Βαθμολογία: 8/10